موسیقی و حکیم قشقایی

حکیم جهانگیر خان قشقایی از استوانه‏های‏ مکتب فلسفی اصفهان بود که بزرگانی‏ همچون سید حسن مدرس و آیت اللّه‏ بروجردی را تربیت کرد.در گفتار زیر،پیوند روحی و علمی و آویزش قلبی وی را با موسیقی برسی می‏کنیم:

۱-پیشینهء موسیقی
به خلاف آنچه مرفّهان بی‏درد و دهریون و حکمت ناآشنایان لاابالی‏ و خوشگذرانان بی‏ادراک و معرفت شایع می‏کنند،دین‏مداری و خدامحوری و کهانت‏خویی و تعبّد پیشگی،اساس و جان‏مایه موسیقی‏ بشر است.قدمت موسیقی به اندازهء زبان و شاید از آن هم فزون‏تر است و اعتبار و اهمیت آن بسیار فراتر از اعتبار و اهمیت زبان است. چرا که بشر بی آن پیوسته احساس فقر و خلأ معنوی کرده است.و اگر زبان را به مثابه وسیله انسیت و ایجاد ارتباط و پیام‏رسانی روزمره‏ به‏کار گرفته است،با موسیقی به عنوان زبانی فراتر از آن و وسیله‏ای‏ پرشورتر از زبان معمولی سخن گفته است و آن را یک عامل بنیادین‏ حیات معنوی خود،چون زیرساختی بر زندگی این جهانی برشمرده‏ است.موسیقی هیچ‏گاه ماهیت سرگرم کننده،مانند شطرنج یا چوب‏ الف نداشته است.و انسان،بی آن احساس کم‏داشت کرده است.

موسیقی در هر زمان و در همهء روزگاران بشر بوده است و اندرونهء بشر از لحظهء تولد با آن عجین شده است.در حکمت به این نعمت عظمای‏ الهی و موهبت آسمانی«نقطهء فرد وجود»نام داده‏اند.یعنی جزء لایتجزی و غیر منفک از هستی بشر که«انسان کامل»می‏سازد.

انسان آغازین،هنگامی که به تکامل این داده و موهبهء فرابشری‏ می‏نشیند،آن را در تعلیل حوادث و پدیده‏های طبیعی به کار می‏گیرد. چرا؟بدین جهت که محیط اطراف خود را تبیین کند و به احساس‏ غنای معنوی دست یابد و تازه،این،همهء جوانب نیست،موسیقی در همهء دورانها زندگی بشر رامعنی می‏بخشیده است و نخستین شکل‏ و محتوای آن«حماسی»بوده است و«ملاحم»با موسیقی همراه‏ بوده‏اند و«حماسه»و«ملحمه»،بستر اصلی آفرینش موسیقایی بشر شمرده می‏شده است.

۲-قدمت موسیقی ایل سرافراز قشقایی

بررسی تاریخ هنر در میان اقوام کهن تاریخ ایرانی،این ادعا به حق‏ ما را که در بالا گفتیم به اثبات می‏رساند.

یکی از این اقوام،که قدمت حضور فعال فرهنگینهء انان در فلات ایران، به هفت هزار سال پیش می‏رسد،قوم قشقایی است که تیره‏ای کهن‏ تاریخ از«آذان»،سکنهء اصلی آذربایجان بودند و مانند تیره«بایات» آئین مداران نغمه پردازشان،با موسیقی غنی و سرشاری در نبردهای‏ آیینی،همراه آلات موسیقی ابتدایی خویش پیشاپیش سربازان و عساکر تیره‏شان،که به آن«ار» Er طلاق می‏شد آهنگهای رزمی و
نویسنده : محمد زاده صدیق، حسین قهرمانی می‏نواختند و جنگاوران را تهییج به نبرد می‏کردند.

یکی از این آلات موسیقی که در الواح سومری حک و نقر شده‏ است،کاسه‏ای کم‏ضخامت،پهن و بیضی شکل با ساعدی کوتاه بوده‏ است که ظاهرا سه وتر زهی بر آن می‏کشیدند و مباشر و نوازنده سرپا ایستاده بر سینه می‏فشرد و با استفاده از هر دو دست می‏نواخت. «ساز»یا«سه‏تار»امروزین قشقاییان صورت تکامل یافته آن است که‏ جهانگیر خان نیز در دوره شباب همین ساز را می‏نواخت و«الهی»ها و مناجاتهای خویش را در آن ترنّم می‏کرد.

اکنون در میان ایل قشقایی سه آلت موسیقی رایج است:

۱٫ساز یا قاپوز Qopuz ،ساز زهی شناخته شده ترکان ایرانی،با قدمت سومری.

۲٫کرنا،ساز بادی معروف.

۳٫دؤول(معرب و مفرس آن:دهل)،ساز کوبه‏ای.

از میان آهنگهای حماسه‏ای کهن نیز،هنوز نشانه‏هایی برجای‏ است.مانند:

۱٫«سحر آوازی»که پیش از طلوع آفتاب و برای بیدار ساختن‏ جوانان ایل با ریتم تندی نواخته می‏شود و ریشه در باورهای کهن‏ ایل سرافراز و شیوه‏های آیینی یکتاپرستی ترکی باستان دارد.امروزه‏ این آهنگ را فقط در روزهای خاصی می‏نوازند و چنان دلنشین و حماسه‏پرور است که بسیاری از جوانان در آن روزها در آلاچیقها،فقط برای شنیدن«سحر آوازی»می‏مانند.

۲٫ساواش یا«جنگ نامه»که با ورود مردان به میدان بازی‏ نواخته می‏شود.این آهنگ حماسی در«ساز»،آلت کهن موسیقی‏ ترکی سومری نواخته می‏شود.جهانگیر خان در«ساواش نوازی» تبحر داشت.

۳٫هه‏لئی Haley نوعی آهنگ رقصهای حماسی آیینی که آن نیز در«ساز»نواخته می‏شود.

شکل تجمع ایلی مراسمی که این آهنگ در بستر آن پیاده می‏شود، ریشه در فرهنگ غنی هفت هزار ساله قشقایی دارد.مثلا در هنگام‏ نواختن«ساواش»،جوانان ایل با جامه‏های رزمی کهن(-آرخالیق، جیقا،زنهارا،پاتاوا)به میدان می‏آیند و چوب دستی«دگنک»بر دست،در صفهای منظم می‏ایستند و به آهنگ ساواش آغاز به رقص‏ جنگ می‏کنند.

در هه‏لئی‏ها موسیقی حماسی آیینی نواخته می‏شود و گاه آهنگهای‏ حماسی تند دلاورانه به ریتمی غم‏انگیز و محزون بدل می‏شود و مادران فرزند از دست هشته غم‏آگین،همراه با شعله‏های رقص،نه‏ برای تفریح،بلکه برای ادای دین و پاس رسمهای آیینی در هاله‏ای از معنویات فراز می‏ایستند.

گذشته از سه آهنگ حماسی یاد شده،در میان ایل سرافراز، «عاشیقها»که وارث خنیاگران کهانت پیشه و چندین هنر«اوزان» Ozan های گذشته‏های دور خود هستند،آهنگهای حماسی تندی‏ دارند که همه در«ساز»و همراه«زورنا»اجرا می‏شود.عاشقین این‏ گونه آهنگها را با تمام وجود اجرا می‏کند.در تلحین نعمات حماسی‏ نیز ب بهره‏وری از تصویت انسانی،اشعاری با مضامین جنگاوری، شجاعت و قهرمانی می‏خوانند که گاه اعتراضی تند به ناتساویهای‏ اجتماعی و زر و زور و تزویر دارد.

مضامین اشعاری که در آهنگهای حماسی اجرا می‏شود،درون‏مایه‏ای‏ از بها دادن به اتحاد ایلی،وابستگی عمیق به سرزمین و جولانگاه ایل و قهرمانیهای جوانان ایل سرافراز است در دفاع از شرف و نوامیس ایل‏ خود که صد البته جان‏مایهء مذهبی و دین‏مداری دارد.شعر معروف‏ «بیزیمدیر»(از آن ماست!)که از یکی از این آهنگهای حماسی از سوی‏ (دادال اوغلو)،عاشیق و شاعر و سخن‏پرداز غریب قشقایی سروده شده‏ است،چنین اندرونه‏ای دارد.اجرای حماسی بسیار نامبردار این شعر که پژوهندگان اشاره دارند،احتمالا در عصر شاه عباس صفوی،در گیرودار اختلاف با قزلباش و اسکان و تبعید و کوچ اجباری تیره‏هایی‏ از ایل کهن تاریخ«اوشار»(-افشار)در کوهپایه‏های استان فارس‏ انجام پذیرفته است.

شعر این آهنگ چنین آغاز می‏شود:

قالخدی،کؤچ ائیله دی آوشار ائللری، آغیر-آغیر گئدن ائللر بیزیمدی!

در این بیت شاعر،حتی در گزینش واژه‏ها به هم‏آوایی تند صامتها و صائتها توجه داشته است و در اجرای تند حماسی آن،حرکت‏ هجوم‏وار ایل لمس می‏شود،تا جایی که در اعتراض به ستم شاهان، چنین رجزی می‏خواند:

پادشاهلار بیزه ائده‏ر فرمانی، فرمان شاهین ایسه،داغلار بیزیمدیر. نئچه قوچ ایگیدلر یئره سریلر، ئولن ئولر،قالان ساغلار بیزیمدیر.

این حماسه‏ها،آیینهء زلال زندگی قهرمانی حکمت آشنایان ایل را نشان می‏دهد.

از میان آهنگهای حماسی معروف ایل سرافراز می‏توان به عنوان‏ شناخته شده زیر نیز اشاره کرد:

۱٫گرایلی

۲٫باش گرایلی

۳٫گئدن دارغا

۴٫صمصام

که همگی در ساز و همراه کرنا اجرا می‏شوند.

از میان داستانهای حماسی ایل سرافراز که گفته می‏شود جهانگیر خان با آن آشنا بوده،منظومه‏های دوازده‏گانه«کوراغلو»است که‏ روایتهای بدیعی در میان ایل از آن وجود دارد.گذشته از روایات‏ ناشناخته به جهان علم که از این منظومه‏ها و در صندوق سینهء «ییرچی»های ایل سرافراز مدفون است،در بسیاری از حکایات ضمنی‏ روایات مشترک نیز،تفاوتهایی عمده به چشم می‏خورد.حتی نامهای‏ اشخاص منظومه‏ها هم تغییر یافته‏اند.مثلا پدر«کور اغلو»که در روایات ایل سرافراز،«یوسف»نام دارد،در روایت آذری و ترکمنی‏ «علی کیشی»است.در برگردان فارسی روایتی از زبان جهانگیر خان‏ که از طریق«عاشیق محمد»و«عاشیق اسماعیل قشقایی»منتقل‏ شده است،داستانی کامل دربارهء اختراع تفنگ و آشنایی کوراغلو با آن آمده است که بسیار بدیع است.

۳-ریشه‏های موسیقی ایل سرافراز در آذربایجان در نخستین منظر،موسیقی قشقایی را در گسترهء فولکلور،می‏توان‏ وجهی از موسیقی آذری دانست.وجود اصلاحاتی نظیر گرایلی،شاه‏ ختایی،کرم،کور اغلو،غریب،کؤچ ایوازی،خوش گلدین ایواز و جزء اینها،نشانگر آن است که آبشخور اصلی موسیقی قشقایی موسیقی‏ غزان و آذریان بوده است.اما،نوازندگان ایل گذشته از ایجاد دگرگونیها در سازه و ساختار،در اجرا نیز تغییراتی را ایجاد کرده‏اند.مثلا آهنگی‏ با عنوان«دؤنه»را در ریتم بایاتی می‏نوازند و یا آهنگی با روح حماسی‏ و قوی با نام«ظومار»دارند که براساس«آنادولو سه‏گاهی»ساخته‏ شده است.و با آهنگهایی با عنوانهای باش خسرو،دلی خسرو صمصام، بیستون،هه‏لئی و جز آن را می‏توان نام برد که موسیقی آشنایان آذری‏ با آنها چندان آشنایی ندارد و نوازندگان قشقایی این آهنگها را در کنار ملودیها و ترانه‏هایی نظیر:های مدد،های مدد،اویان ائلیمیز اویان،آغیر ائل و غیره،از آن خود کرده‏اند.

بسیاری از ترانه‏ها و آهنگهای فولکلوریک آذری و مناطق شمال غرب‏ ایران و شرق آنادولو نظیر:دورنالار،عاشیق گلمش،مارالا باخ،سازی‏ دوتون،کسمه نار آغاجی،آغدیر بیلگین،معصوم و دها ترانه نظیر آن‏ با اندک دگرگونیها در اجرا در میان قشقاییان رایج است.

موسیقی رسمی و مکتوب قشقایی همانند ادبیات قشقایی‏ غریب و بی‏کس است.قشقاییان در محیطی که تدریس زبان‏ و ادبیات ترکی در آن‏ عملا ممنوع و ناممکن‏ است،زیست می‏کنند و طبیعی است که‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمی‏توان در میان ایل از موسیقی مدرن و ادبیات مدرن مکتوب سخن‏ گفت.اما،همانند موسیقی فولکوریک این قوم،ادبیات شفاهی ایشان‏ نیز غنی و پربار و سرشار از درد هجران و غربت،اکنون برجای است. این مجموعهء بسیار عظیم و انسانی وجوه اشتراک قومی با ادبیات‏ آذری و ترکمنی و ترکان شرق ترکیه دارد.

اغلب موارد انواع ادبیات شفاهی آذری نظیر:بایاتی،قوشما،گرایلی، تاپماجا،قوشماجا،ناغیل،دستان،دیوانی و غیره در میان قشقاییان نیز رایج است و در صندوق سینه‏ها محفوظ که ضبط و نشر آنها اکنون‏ مرد این میدان می‏طلبد.

مضامین اصلی ترانه‏های قشقایی غربت و هجران است.مصراعهای‏ سوم و چهارم اغلب بایاتیها و قوشما حکایت از این دارد.مانند: باشی‏پارا-پارا دومانلی داغلار کؤنلوم قارا گئیمیش گؤزلریم آغلار و یا

دولاننام داغلار سنی‏ سندن یارایسی گلیر

و یا:

تا نریم بیزه بیر یول وئر بیز واراق ئولکه میزه

و یا:

غنچه دن آچیلا گوللریم منیم‏ فلک اوزاق سالمیش یوللاریم منیم.

و غیره که در میان متون شفاهی فراوان می‏توان به آنها برخورد.

پیش از حکومت رضا خانی،در مکاتب سیار قشقایی که به آنها در متون تاریخی«کرباسیه»نام داده شده است،تعلیم و تدریس اصلا به زبان ترکی قشقایی بوده است و در کنار آن متون فارسی و عربی‏ نیز آموخته می‏شده است.بسیاری از شاعران ایل مانند میرزا ماذون‏ قشقایی و یوسف علی بیگ،این‏گونه تعلیم یافته‏اند.اکنون در میان‏ ایل به برخی از متون مکتبی ترکی می‏توان برخورد و نیز حافظهء دیرسالان که منظومه‏های حکمت‏آمیز و مکتب‏خانه‏های«کرباسیه»را اکنون از حفظ دارند.

هم ازاین‏روی حدس می‏زنیم که حکیم قشقایی پیش از ورود به‏ حوزهء علمیهء اصفهان در ایام صباوت و جوانی،در کرباسیه تحصیل‏ کرده است.

در باب موسیقی قشقایی باید گفت ترکان بر روی میراث فرهنگی بر جای گذاشته از خود،پیوسته دستینهء ترکی نزده‏اند و آثار بسیاری را به زبانهای غیر ترکی به‏ویژه فارسی آفریده‏اند.اما به هر تقدیر،ما این‏ آثار را نیز جزء آثار فرهنگی ترکی به حساب می‏آوریم.در نام آلات‏ موسیقی و نام آهنگها و مقامها هم وضعیت چنین است.

مثلا ما در موسیقی عرب الان اصلاحاتی نظیر:

نهفت الاتراک،چارگاه الترکی،عشاق لاتراک،ضرب الترکی،بسته‏ نگار الترکی،مخمس الترکی،بر افشان الترکی داریم.

و این خود نشان می‏دهد که اصلاحاتی نظیر:برافشان،نهفت،سوزناک، راحت‏افزا،شوق‏افزا،فرحناک،فرح‏فزا،راحت الارواح،شوق و طرب و جزء آن‏که ترکیبهای فارسی یا عربی هستند،ایجاد و اختراع ترکان بوده‏ است،که در کنار نامهای ترکی در تاریخ موسیقی ایران به کار رفته است. نامهای سازها نیز چنین است که در کنار نامهای ترکی مانند:

باغلاما،قابازرنا،اگری،چوگور،بورغو،شدرغو،دیللی دودک،قاوال، بالابان،بارقی،چیغیرتما،دومبک،سورمه،قوپوزو جز آن به نامهای‏ غیر ترکی برمی‏خوریم.موسیقی قشقای از این جهت از بومیان استان‏ فارس بیشتر تأثیرپذیر است.ولی در هرجا دستینهء قشقایی مشهود است که نیاز به پژوهش همه جانبه دارد.

مردان و زنان قشقایی،همگی توان گفت با موسیقی محشورند و از آن تلذذ حاصل می‏کنند.اغلب زنان قشقایی رقص و یورقا هلئی و آغیر هلئی و اوچ باسما را به عنوان رقصی مقدس و با آداب خاص یاد دارند و مردان،همه،با آهنگهایی نظیر«سحر آوازی»آشنا هستند و در اعیاد و جشنها گوش به«ساز»و«قوپوز»عاشیقها می‏سپارند و فراوان هنگام کوچ آهنگهای سوزناک سرمی‏دهند.

نوازندگان و خوانندگان حرفه‏ای را قشقاییان ساروان،عاشیق و چنگی می‏نامند که با ساز و کرنا و ناقرا آهنگهای اصیل می‏نوازند. سه‏تار کمانچه و ویولن نیز در میان قشقاییان رایج شده است و بسیاری از حافظان و میراثداران فرهنگ اصیل قشقایی اکنون سرگرم‏ تدوین علمی آهنگهای بومی خود هستند.

۴-صبغهء مذهبی موسیقی

موسیقی مترنّم در ساز حکیم قشقایی،البته موسیقی آیینی و مذهبی بوده است.آنچه به تواتر به ما رسیده است،این است که او در سه مایه به ترنّم موسیقی می‏پرداخته است:

۱٫موسیقی حماسی در مایه‏های شاهنامه‏خوانی،بویلاماهای‏ کوراغلو و جز آن.

۲٫موسیقی مردمی و ترانه‏های بومی و آهنگهای اصیل ترکی.

۳٫موسیقی آیینی،الهی و مذهبی.

نوع سوم موسیقی متعالی آیینی در مراسم مذهبی،درشبهای ماه‏ رمضان و ایام ماه محرم میان ایل سرافراز نواخته می‏شود.

در ماه محرم هر سال تا اربعین حسینی اغلب مردان و زنان ایل‏ قشقایی سیاه می‏پوشند و کارهایی نظیر بافتنی،رنگرزی،لباس دوزی‏ را تعطیل می‏کنند و به عزاداری و نوحه‏سرایی آهنگین براساس‏ موسیقی آیینی می‏پردازند.

شب عاشورا اغلب مردان و زنان دردسته‏های سوگواری و جداگانه‏ شب زنده‏داری می‏کنند.برخی از مردم،روز عاشورا هلیم می‏پزند که نذر ادا کنند برای ثواب بیشتر،شب هلیم را آماده می‏کنند تا در ساعات آغازین سحرگاه،گروه سینه‏زنان و شب زنده‏داران برای‏ خوردن هلیم برسند.عاشقان شهدای کربلا که تا بامدادان پگاه،بیدار بوده‏اند،و تمام شب را با موسیقی آیینی عزاداری می‏کرده‏اند پس از خوردن هلیم پراکنده می‏شوند،هلیم پخته شده کفاف همهء چادرهای‏ اطراف را می‏دهد.اگر تعداد نذر کنندگان زیاد شد،حتی تا چادرهای‏ دوردست هم هلیم می‏فرستند.از نوحه‏های معروفی که در میان مردم‏ ایل قشقایی درروز عاشورا به آهنگ موسیقی آیینی خوانده می‏شود، این نوحه است:

ای کربلا سلطانی‏ قاراش واویلا زینبین شیرین جانی‏ قارداش واویلا

***
زینبی‏نین گؤز یاشی‏ یاندیری داغی داشی‏ امام حسین قارداشی‏ قارداش واویلا

***
گؤز یاشیم سئیلاب اولدو، جیگریم کباب اولدو، کربلا خراب اولدو قارداش واویلا ***
بی‏کس قالدی سکینه‏ خراب اولدو مدینه‏ کیم رحم ائدر یتیمه‏ قارداش واویلا

آهنگ این نوحه در مایهء«بایاتی»است و گفته می‏شود که‏ حکیم قشقایی خود بایاتی سرا بوده و در اوزان هفت هجایی‏ اشعاری داشته است.

۵٫حکیم قشقایی در آیینهء ادبیات شفاهی

مردم پیوسته قهرمان عرصهء اندیشه و علم را،در خمیر خانهء خیال‏ خویشتن بازسازی کرده‏اند و روایتهایی مناسب با حال و مقام آنان‏ ساخته‏اند که صد البته از واقعیتهایی انکارناپذیر اخذ قوت و الهام کرده‏ است و در هاله‏ای از اسطوره و افسانه گم شده است.استخراج این‏ قصص و افسانه‏ها و روایات از صندوق سینه‏ها و تدوین آنها،کمک‏ زیادی به روشن شدن زوایای تاریک زندگی قهرمانان عرصه‏های‏ اندیشه و عمل می‏کند.

عامه در فرهنگ شفاهی خود،فارغ از میزانها و هنجارهای زمان و مکان و استدلال و استنتاج،قهرمان آرمانی خویشتن را آن‏گونه که‏ خود می‏خواهد می‏سازد.هم ازاین‏رو می‏گوییم برای تدوین حیات سرشار از تقوا و فضیلت آن حکیم بزرگوار،به ادبستان فرهنگ عامهء قشقایی در یک صد سال اخیر باید سربزنیم.اینک برخی ازاین‏روایتها:

۱ حکایت کنند که روزی از دکان ساز فروشی جنب مدرسه صدر اصفهان بیرون آمد که درویشی روشن ضمیر او را فراخواند و از وطن، شغل،حسب و نسب وی جویا شد.جهانگیر خان شرح حال خود را با درویش در میان گذاشت و گفت که سه‏تار می‏زنم و شاهنامه‏ می‏خوانم و سرود می‏گویم.

خود می‏گفته:«چون گفتار من به پایان رسید،درویش خیره در من نگریست و گفت:گیرم در این حرفه فارابی زمان شدی،مطربی‏ بیش نخواهی بود!»

گوید:«گفتم نیکو گفتی و مرا از خواب غفلت بیدار کردی،هان بگو چه باید بکنم که خیر دنیا و آخرت در آن باشد؟»

پس آن‏گاه آن درویش،او را به حوزهء علمیهء مدرسهء صدر برد و…

۲
به یک روز از شهر خود شد روان‏ سوی اصفهان آمد او بی‏گمان‏ سراغ یکی تار زن را گرفت‏ ز شخصی که مهرش به او جاگرفت‏ جوابش همی داد آن باصفا که:«ای بندهء عاصی بی‏صفا!» تو گیرم در این فن سرآمد شوی‏ چو بو نصر فارابی امجد شوی‏ نئی مطربی بیش،پس دم مزن!»

از این گفته برقی ز دل برجهید در او خرمن جان بر آتش کشید ضمیر خدائی‏اش بیدار شد دل غافل از یار،هوشیار شد سخن کز دل پاک آید برون‏ نشیند به دل صاف سازد درون

۳ روزی در کارگاه ساز آموزی استادش به فراگیری فن نواختن سه‏تار مشغول بود.کارگاه ساز آموزی در کنار مدرسهء صدر قرار داشت.ناگهان‏ چشمش به جمعیت انبوهی می‏افتد که از مدرسه خارج می‏شده‏اند و شخص معمّمی پیشاپیش جمعیت بوده است.

جهانگیر خان از استاد خویش می‏پرسد«جمع برای چیست این‏ شخص معمّم کیست؟»

استاد پاسخ می‏دهد:«اینان از نماز جماعت می‏آیند و آن آقا مجتهد و پیش‏نماز است.»

جهانگیر خان شیفتهء آن همه ابهت و جلال قرار می‏گیرد و به حلقه‏ طلاب می‏پیوندد و از همان وقت وارد مدرسه صدر می‏شود.

۴ جهانگیر خان طبع شعر داشت و وقتی به اصفهان می‏آمد پیش‏ همای شیرازی می‏رفت که شعرهایش را اصلاح کند.روزی در محضر همای شیرازی بر سر وزن بیتی جدال می‏کند و می‏گوید:«که این‏ شعر به آهنگ جور درمی‏آید و غلط نیست،من از کج بتوانم این‏ غلطها را تشخیص دهم؟»

همای شیرازی او را به تعلیم فن عروض و مبادی عربیات دعوت‏ می‏کند و به مدرسهء صدر رهنمون می‏شود.

۵ در یک تابستان و در اوایل دههء نهم از سدهء سیزدهم،برای فروش‏ دام به اصفهان آمده بود.«ساز»شکستهء خود را نیز برای تعمیر همراه‏ داشت.پیش یحیی ارمنی که کارگاه کوچک«سازسازی»داشت، رفت.او را در حالتی یافت مست و می‏خواره.بسیار ناراحت شد چنین‏ گمان کرد که در فن الحان و ساز نوازی فارابی زمان هم می‏شود،باز به‏ او«مطرب»خواهند گفت.در آن روزگار چهل بهار از عمرش سپری‏ شده بود.

از کارگاه سازسازی بیرون شد و یک راست به مدرسه صدر رفت و برای تحصیل عزم جزم کرد.

۶ جهانگیر خان در جوانی شاهنامه خوان یل بود و سه‏تار می‏نواخت. گویند در یکی از تابستانها که ایل به ییلاق سمیرم آمده بود،او نیز برای خرید و فروش و رفع حوایج شخصی به اصفهان رسید.در ضمن‏ تارش هم خراب شده بود،سراغ استاد تارساز گرفت.او را پیش یحیی‏ ارمنی تارساز معروف مقیم جلفا بردند.در این میان ناگهان زنی از میان مردم خطاب به او گفت:«برو پی کار بهتری و علمی بیاموز،از تار زدن چه حاصل که پیرت یحیی ارمنی باشد؟»

سخن آن زن در جهانگیر خان مؤثر افتاد و همان روز در مدرسهء «الماسیه»حجره‏ای برای خود گرفت و با یک عشق و علاقه مفرطی‏ پی تحصیل رفت….

۷ وقتی ظل السلطان در مدرسه به دیدن او(جهانگیر خان)رفت،در اثنای سخن گفت:«خان بزرگ اگر سابقا می‏خواست مرا ببیند،چند ماه قبل می‏بایست وقت می‏گرفت.اما،من امروز برای شما،از شما وقت می‏گیرم!»

۸ جهانگیر خان در جوانی،دلباختهء دختر عمه‏اش گلندام بود.گلندام‏ هم می‏دانست که او عاشق«سه‏تار»است و شرط ازدواج با او را«ترک‏ سه‏تار»قرار می‏دهد.جهانگیر خان ترک سه‏تار نمی‏کند و تا پایان‏ روزگار خود نیز تن به ازدواج نمی‏دهد.گلندام نیز هیچ‏گاه ازدواج‏ نمی‏کند.گلندام دختر ابراهیم خان کلانتر بوده است.

۹ جهانگیر خان روز و شب سه‏تار می‏نواخت و می‏خواند و اشک‏ می‏ریخت.روزی«بی‏بی فاطمه»مادرش بر او خشم می‏گیرد و سه‏تارش را پرت می‏کند،به گونه‏ای که می‏شکند.

جهنگیر خان دل‏آزرده به کنجی می‏نشیند و فردای روز آن را به‏ اصفهان برای تعمیر می‏برد.وارد بازار اصفهان می‏شود و تا سویهای‏ مدرسهء صدر می‏رود.سراغ«یحیی ارمنی»تارساز معروف را می‏گیرد. پینه دوزی پای دیوار مدرسه صدر نشسته بود،او را با قیافه ایلاتی و کوله‏بار بر پشت سرگردان می‏بیند و می‏پرسد:

«-آهای!خان!چه کار داری؟دنبال چه و که هستی؟!»

خان ماجرا را می‏گوید،پینه دوز نشان یحیی ارمنی را در چهار سوق‏ اصفهان به او می‏دهد.

خان به درب منزل یحیی می‏رود.خانواده‏اش می‏گویند که او در مسافرت است و تا سه روز دیگر نخواهد آمد.

خان پیش پینه‏دوز می‏آید و می‏گوید:«جایی ندارم که بروم.»

پینه‏دوز او را به خانهء خود می‏برد.در خانه می‏بیند مه او نماز را با حالت عرفانی خاص و با عشق و گریه بر دامان می‏خواند.این است‏ فردا روز او را به«آقا محمد رضا قمشه‏ای»مجتهد و پیش‏نماز مدرسه‏ صدر معرفی می‏کند.

۱۰ روزی آقا محمد رضا قمشه‏ای به مسجد صدر داخل می‏شد.مردم‏ و شیفتگان و مؤمنان و طلبه اطراف او را فراگرفته بودند.میان آنان‏ مردی خوش‏هیکل ایلاتی کوله‏بار گونی‏وار بر دوش توجه او را جلب‏ می‏کند.می‏گوید:«راه باز کنید،این مرد بیاید.»

با او سخن می‏گوید و علت آمدنش به اصفهان را می‏پرسد.خان‏ ماجرا را تعریف می‏کند.آقا محمد رضا قمشه‏ای می‏گوید:«می‏خواهی‏ من تاری یادت دهم که آوازه‏اش جهانگیر شود؟!»

این سخن در خان اثر می‏کند.آن را کرامتی الهی حساب می‏کند، روحش منقلب می‏شود و همراه او به مدرسه می‏رود.آقا درس فلسفه‏ داشت.خان پای صحبت آقا می‏نشیند.درس بسیار شیرینی بود. خان جذب آقا می‏شود و سؤالهای گوناگون از او می‏کند.آقا برخلاف‏ برخی آخوندهای مخالف فلسفه،خیلی راحت و با گشاده‏رویی‏ سؤالهای او را پاسخ می‏گوید و او را به خانه‏اش می‏برد و پس از چندی در مدرسهء صدر به او حجره‏ای می‏دهند و بدین‏گونه خان در سلک طلاب علوم درمی‏آید.

۱۱ در سالی که در اصفهان قحطی بود و آدم خواری باب شده بود،اکثر طلاب،مدرسهء صدر را ترک گفته به دیار خود رفته بودند.از اقامت‏ جهانگیر خان در مدرسه سه سالی می‏گذشت.به خلاف آنچه از سوی‏ گلندام،پدر و مادر و دیگر بستگانش اصرار می‏شود،او مدرسه را ترک‏ نمی‏گوید و در راه ارتزاق مردم فعالیت می‏کند.

خان بنیه‏ای قوی داشت،خود چاهی در کنار زاینده رود می‏کند و هر روز بر سر آن حاضر می‏شود و آب درمی‏آورد و به مردم می‏دهد.

۱۲ حسام السلطنه پسر عباس میرزا،برادر محمد شاه قاجار و عموی‏ ناصر الدین شاه حاکم اصفهان بود.او می‏گفت:«-من از کسی ترسی‏ ندارم،فقط از نگاههای این آخوندایلاتی(-جهانگیر خان)می‏ترسم.

۱۳ ظل السلطان که می‏خواست به جای مظفر الدین شاه ولیعهد شود، وارد اصفهان می‏شود که مردم آن سامان را با خود همراه سازد و مخفیانه نظر سران ایلات و عشایر را جلب می‏کند که علیه مظفر الدین‏ شاه اقدام کند.

ابراهیم خان کلانتر به او می‏گوید که اگر بخواهی ایل قشقایی را به‏ کمک طلبی باید جهانگیر خان می‏فرستد،جواب نمی‏گیرد. ابراهیم خان کلانتر،حاکم دهاقان و شوهر عمهء خان و پدر گلندام را واسطه می‏کند.خان او را نیز رد می‏کند و پاسخ نمی‏دهد.

۱۴ ظل السلطان از محبوبیت جهانگیر خان در میان مردم اصفهان خبر داشت.به وسیله او پیش خان می‏روند و به دروغ می‏گویند که‏ امام جمعه مسجد شاه مریض شده است و از او تقاضا می‏کنند که نماز جماعت فردا در مسجد شاه او اقامه کند.

وقتی مردم مطلع می‏شوند که جهنگیر خان در مسجد شاه نماز خواهد خواند،تمام سطح میدان و بازار و کوچه‏ها را پر می‏کنند.

خان وقتی وارد میدان می‏شود و چشمش به جمعیت می‏افتد، برمی‏گردد و راه مدرسه را در پیش می‏گیرد،همه دنبالش راه می‏افتند و عده‏ای التماس کنان می‏خواهند که خان نماز را اقامه کند.

جهانگیر خان می‏گوید:«من،اگر امروز نماز بخوانم،نماز همه خراب‏ می‏شود.وقتی جمعیت را دیدم،تکان خوردم.این تکان تا از من دور نشود،من نمی‏توانم نماز را اقامه کنم.»

و بدین‏گونه توطئه و نقشه ظل السلطان که می‏خواست با اقامه نماز از سوی جهانگیر خان،تأیید برای خود بیابد،نقش برآب می‏شود.

در پایان باید گفت که موسیقی در نظر حکیم قشقایی دریچه‏ای‏ برای راز و نیاز با مبدأ فیض ازلی بوده است.گرچه هیچ‏گونه اثر مکتوبی از وی به‏دست نیامده است،اما همین شایعه نشان می‏دهد که وی تا آخر عمر از نواختن ساز،این آلت عشق و طلب دست برنداشت.