سعید شهروز خواننده صاحب سبک و پرطرفدار ایرانی متولد ۱۶ اردیبهشت ۱۳۵۰ در تهران خیابان دامپزشکی می باشد .اصلیت او به استان همدان و شهرستان نهاوند برمیگردد و علت اصلی وجود اهنگهای لری در البوم های او همین امر می باشد.از همان دوران نوجوانی علاقه او به موسیقی باعث شد در مقابل مخالفتهای پدرش به این عرصه قدم بگذارد. موسیقی در خون شهروز جاری است و به همین سبب با احساس تر از هر خواننده دیگری می خواند . رمز موفقیت او نیز در همین ویژگی است. شهروز فعالیت رسمی و حرفه ای خود را از سال ۱۳۷۶ آغاز کرد که کارهایش تا کنون مورد استقبال هواداران و منتقدین قرار گرفته.در اینجا نیز مجموعه از اهنگ های لری ایشان در سایت قرار گرفته که امیدوارم مورد توجه همه لر زبانان عزیز قرار بگیره.

۱٫ فولکوریک

۲٫ همدل

۳٫ تو عشقمی

۴٫ تو هم بسوز

حکیم جهانگیر خان قشقایی از استوانه‏های‏ مکتب فلسفی اصفهان بود که بزرگانی‏ همچون سید حسن مدرس و آیت اللّه‏ بروجردی را تربیت کرد.در گفتار زیر،پیوند روحی و علمی و آویزش قلبی وی را با موسیقی برسی می‏کنیم:

۱-پیشینهء موسیقی
به خلاف آنچه مرفّهان بی‏درد و دهریون و حکمت ناآشنایان لاابالی‏ و خوشگذرانان بی‏ادراک و معرفت شایع می‏کنند،دین‏مداری و خدامحوری و کهانت‏خویی و تعبّد پیشگی،اساس و جان‏مایه موسیقی‏ بشر است.قدمت موسیقی به اندازهء زبان و شاید از آن هم فزون‏تر است و اعتبار و اهمیت آن بسیار فراتر از اعتبار و اهمیت زبان است. چرا که بشر بی آن پیوسته احساس فقر و خلأ معنوی کرده است.و اگر زبان را به مثابه وسیله انسیت و ایجاد ارتباط و پیام‏رسانی روزمره‏ به‏کار گرفته است،با موسیقی به عنوان زبانی فراتر از آن و وسیله‏ای‏ پرشورتر از زبان معمولی سخن گفته است و آن را یک عامل بنیادین‏ حیات معنوی خود،چون زیرساختی بر زندگی این جهانی برشمرده‏ است.موسیقی هیچ‏گاه ماهیت سرگرم کننده،مانند شطرنج یا چوب‏ الف نداشته است.و انسان،بی آن احساس کم‏داشت کرده است.

موسیقی در هر زمان و در همهء روزگاران بشر بوده است و اندرونهء بشر از لحظهء تولد با آن عجین شده است.در حکمت به این نعمت عظمای‏ الهی و موهبت آسمانی«نقطهء فرد وجود»نام داده‏اند.یعنی جزء لایتجزی و غیر منفک از هستی بشر که«انسان کامل»می‏سازد.

انسان آغازین،هنگامی که به تکامل این داده و موهبهء فرابشری‏ می‏نشیند،آن را در تعلیل حوادث و پدیده‏های طبیعی به کار می‏گیرد. چرا؟بدین جهت که محیط اطراف خود را تبیین کند و به احساس‏ غنای معنوی دست یابد و تازه،این،همهء جوانب نیست،موسیقی در همهء دورانها زندگی بشر رامعنی می‏بخشیده است و نخستین شکل‏ و محتوای آن«حماسی»بوده است و«ملاحم»با موسیقی همراه‏ بوده‏اند و«حماسه»و«ملحمه»،بستر اصلی آفرینش موسیقایی بشر شمرده می‏شده است.

۲-قدمت موسیقی ایل سرافراز قشقایی

بررسی تاریخ هنر در میان اقوام کهن تاریخ ایرانی،این ادعا به حق‏ ما را که در بالا گفتیم به اثبات می‏رساند.

یکی از این اقوام،که قدمت حضور فعال فرهنگینهء انان در فلات ایران، به هفت هزار سال پیش می‏رسد،قوم قشقایی است که تیره‏ای کهن‏ تاریخ از«آذان»،سکنهء اصلی آذربایجان بودند و مانند تیره«بایات» آئین مداران نغمه پردازشان،با موسیقی غنی و سرشاری در نبردهای‏ آیینی،همراه آلات موسیقی ابتدایی خویش پیشاپیش سربازان و عساکر تیره‏شان،که به آن«ار» Er طلاق می‏شد آهنگهای رزمی و
نویسنده : محمد زاده صدیق، حسین قهرمانی می‏نواختند و جنگاوران را تهییج به نبرد می‏کردند.

یکی از این آلات موسیقی که در الواح سومری حک و نقر شده‏ است،کاسه‏ای کم‏ضخامت،پهن و بیضی شکل با ساعدی کوتاه بوده‏ است که ظاهرا سه وتر زهی بر آن می‏کشیدند و مباشر و نوازنده سرپا ایستاده بر سینه می‏فشرد و با استفاده از هر دو دست می‏نواخت. «ساز»یا«سه‏تار»امروزین قشقاییان صورت تکامل یافته آن است که‏ جهانگیر خان نیز در دوره شباب همین ساز را می‏نواخت و«الهی»ها و مناجاتهای خویش را در آن ترنّم می‏کرد.

اکنون در میان ایل قشقایی سه آلت موسیقی رایج است:

۱٫ساز یا قاپوز Qopuz ،ساز زهی شناخته شده ترکان ایرانی،با قدمت سومری.

۲٫کرنا،ساز بادی معروف.

۳٫دؤول(معرب و مفرس آن:دهل)،ساز کوبه‏ای.

از میان آهنگهای حماسه‏ای کهن نیز،هنوز نشانه‏هایی برجای‏ است.مانند:

۱٫«سحر آوازی»که پیش از طلوع آفتاب و برای بیدار ساختن‏ جوانان ایل با ریتم تندی نواخته می‏شود و ریشه در باورهای کهن‏ ایل سرافراز و شیوه‏های آیینی یکتاپرستی ترکی باستان دارد.امروزه‏ این آهنگ را فقط در روزهای خاصی می‏نوازند و چنان دلنشین و حماسه‏پرور است که بسیاری از جوانان در آن روزها در آلاچیقها،فقط برای شنیدن«سحر آوازی»می‏مانند.

۲٫ساواش یا«جنگ نامه»که با ورود مردان به میدان بازی‏ نواخته می‏شود.این آهنگ حماسی در«ساز»،آلت کهن موسیقی‏ ترکی سومری نواخته می‏شود.جهانگیر خان در«ساواش نوازی» تبحر داشت.

۳٫هه‏لئی Haley نوعی آهنگ رقصهای حماسی آیینی که آن نیز در«ساز»نواخته می‏شود.

شکل تجمع ایلی مراسمی که این آهنگ در بستر آن پیاده می‏شود، ریشه در فرهنگ غنی هفت هزار ساله قشقایی دارد.مثلا در هنگام‏ نواختن«ساواش»،جوانان ایل با جامه‏های رزمی کهن(-آرخالیق، جیقا،زنهارا،پاتاوا)به میدان می‏آیند و چوب دستی«دگنک»بر دست،در صفهای منظم می‏ایستند و به آهنگ ساواش آغاز به رقص‏ جنگ می‏کنند.

در هه‏لئی‏ها موسیقی حماسی آیینی نواخته می‏شود و گاه آهنگهای‏ حماسی تند دلاورانه به ریتمی غم‏انگیز و محزون بدل می‏شود و مادران فرزند از دست هشته غم‏آگین،همراه با شعله‏های رقص،نه‏ برای تفریح،بلکه برای ادای دین و پاس رسمهای آیینی در هاله‏ای از معنویات فراز می‏ایستند.

گذشته از سه آهنگ حماسی یاد شده،در میان ایل سرافراز، «عاشیقها»که وارث خنیاگران کهانت پیشه و چندین هنر«اوزان» Ozan های گذشته‏های دور خود هستند،آهنگهای حماسی تندی‏ دارند که همه در«ساز»و همراه«زورنا»اجرا می‏شود.عاشقین این‏ گونه آهنگها را با تمام وجود اجرا می‏کند.در تلحین نعمات حماسی‏ نیز ب بهره‏وری از تصویت انسانی،اشعاری با مضامین جنگاوری، شجاعت و قهرمانی می‏خوانند که گاه اعتراضی تند به ناتساویهای‏ اجتماعی و زر و زور و تزویر دارد.

مضامین اشعاری که در آهنگهای حماسی اجرا می‏شود،درون‏مایه‏ای‏ از بها دادن به اتحاد ایلی،وابستگی عمیق به سرزمین و جولانگاه ایل و قهرمانیهای جوانان ایل سرافراز است در دفاع از شرف و نوامیس ایل‏ خود که صد البته جان‏مایهء مذهبی و دین‏مداری دارد.شعر معروف‏ «بیزیمدیر»(از آن ماست!)که از یکی از این آهنگهای حماسی از سوی‏ (دادال اوغلو)،عاشیق و شاعر و سخن‏پرداز غریب قشقایی سروده شده‏ است،چنین اندرونه‏ای دارد.اجرای حماسی بسیار نامبردار این شعر که پژوهندگان اشاره دارند،احتمالا در عصر شاه عباس صفوی،در گیرودار اختلاف با قزلباش و اسکان و تبعید و کوچ اجباری تیره‏هایی‏ از ایل کهن تاریخ«اوشار»(-افشار)در کوهپایه‏های استان فارس‏ انجام پذیرفته است.

شعر این آهنگ چنین آغاز می‏شود:

قالخدی،کؤچ ائیله دی آوشار ائللری، آغیر-آغیر گئدن ائللر بیزیمدی!

در این بیت شاعر،حتی در گزینش واژه‏ها به هم‏آوایی تند صامتها و صائتها توجه داشته است و در اجرای تند حماسی آن،حرکت‏ هجوم‏وار ایل لمس می‏شود،تا جایی که در اعتراض به ستم شاهان، چنین رجزی می‏خواند:

پادشاهلار بیزه ائده‏ر فرمانی، فرمان شاهین ایسه،داغلار بیزیمدیر. نئچه قوچ ایگیدلر یئره سریلر، ئولن ئولر،قالان ساغلار بیزیمدیر.

این حماسه‏ها،آیینهء زلال زندگی قهرمانی حکمت آشنایان ایل را نشان می‏دهد.

از میان آهنگهای حماسی معروف ایل سرافراز می‏توان به عنوان‏ شناخته شده زیر نیز اشاره کرد:

۱٫گرایلی

۲٫باش گرایلی

۳٫گئدن دارغا

۴٫صمصام

که همگی در ساز و همراه کرنا اجرا می‏شوند.

از میان داستانهای حماسی ایل سرافراز که گفته می‏شود جهانگیر خان با آن آشنا بوده،منظومه‏های دوازده‏گانه«کوراغلو»است که‏ روایتهای بدیعی در میان ایل از آن وجود دارد.گذشته از روایات‏ ناشناخته به جهان علم که از این منظومه‏ها و در صندوق سینهء «ییرچی»های ایل سرافراز مدفون است،در بسیاری از حکایات ضمنی‏ روایات مشترک نیز،تفاوتهایی عمده به چشم می‏خورد.حتی نامهای‏ اشخاص منظومه‏ها هم تغییر یافته‏اند.مثلا پدر«کور اغلو»که در روایات ایل سرافراز،«یوسف»نام دارد،در روایت آذری و ترکمنی‏ «علی کیشی»است.در برگردان فارسی روایتی از زبان جهانگیر خان‏ که از طریق«عاشیق محمد»و«عاشیق اسماعیل قشقایی»منتقل‏ شده است،داستانی کامل دربارهء اختراع تفنگ و آشنایی کوراغلو با آن آمده است که بسیار بدیع است.

۳-ریشه‏های موسیقی ایل سرافراز در آذربایجان در نخستین منظر،موسیقی قشقایی را در گسترهء فولکلور،می‏توان‏ وجهی از موسیقی آذری دانست.وجود اصلاحاتی نظیر گرایلی،شاه‏ ختایی،کرم،کور اغلو،غریب،کؤچ ایوازی،خوش گلدین ایواز و جزء اینها،نشانگر آن است که آبشخور اصلی موسیقی قشقایی موسیقی‏ غزان و آذریان بوده است.اما،نوازندگان ایل گذشته از ایجاد دگرگونیها در سازه و ساختار،در اجرا نیز تغییراتی را ایجاد کرده‏اند.مثلا آهنگی‏ با عنوان«دؤنه»را در ریتم بایاتی می‏نوازند و یا آهنگی با روح حماسی‏ و قوی با نام«ظومار»دارند که براساس«آنادولو سه‏گاهی»ساخته‏ شده است.و با آهنگهایی با عنوانهای باش خسرو،دلی خسرو صمصام، بیستون،هه‏لئی و جز آن را می‏توان نام برد که موسیقی آشنایان آذری‏ با آنها چندان آشنایی ندارد و نوازندگان قشقایی این آهنگها را در کنار ملودیها و ترانه‏هایی نظیر:های مدد،های مدد،اویان ائلیمیز اویان،آغیر ائل و غیره،از آن خود کرده‏اند.

بسیاری از ترانه‏ها و آهنگهای فولکلوریک آذری و مناطق شمال غرب‏ ایران و شرق آنادولو نظیر:دورنالار،عاشیق گلمش،مارالا باخ،سازی‏ دوتون،کسمه نار آغاجی،آغدیر بیلگین،معصوم و دها ترانه نظیر آن‏ با اندک دگرگونیها در اجرا در میان قشقاییان رایج است.

موسیقی رسمی و مکتوب قشقایی همانند ادبیات قشقایی‏ غریب و بی‏کس است.قشقاییان در محیطی که تدریس زبان‏ و ادبیات ترکی در آن‏ عملا ممنوع و ناممکن‏ است،زیست می‏کنند و طبیعی است که‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمی‏توان در میان ایل از موسیقی مدرن و ادبیات مدرن مکتوب سخن‏ گفت.اما،همانند موسیقی فولکوریک این قوم،ادبیات شفاهی ایشان‏ نیز غنی و پربار و سرشار از درد هجران و غربت،اکنون برجای است. این مجموعهء بسیار عظیم و انسانی وجوه اشتراک قومی با ادبیات‏ آذری و ترکمنی و ترکان شرق ترکیه دارد.

اغلب موارد انواع ادبیات شفاهی آذری نظیر:بایاتی،قوشما،گرایلی، تاپماجا،قوشماجا،ناغیل،دستان،دیوانی و غیره در میان قشقاییان نیز رایج است و در صندوق سینه‏ها محفوظ که ضبط و نشر آنها اکنون‏ مرد این میدان می‏طلبد.

مضامین اصلی ترانه‏های قشقایی غربت و هجران است.مصراعهای‏ سوم و چهارم اغلب بایاتیها و قوشما حکایت از این دارد.مانند: باشی‏پارا-پارا دومانلی داغلار کؤنلوم قارا گئیمیش گؤزلریم آغلار و یا

دولاننام داغلار سنی‏ سندن یارایسی گلیر

و یا:

تا نریم بیزه بیر یول وئر بیز واراق ئولکه میزه

و یا:

غنچه دن آچیلا گوللریم منیم‏ فلک اوزاق سالمیش یوللاریم منیم.

و غیره که در میان متون شفاهی فراوان می‏توان به آنها برخورد.

پیش از حکومت رضا خانی،در مکاتب سیار قشقایی که به آنها در متون تاریخی«کرباسیه»نام داده شده است،تعلیم و تدریس اصلا به زبان ترکی قشقایی بوده است و در کنار آن متون فارسی و عربی‏ نیز آموخته می‏شده است.بسیاری از شاعران ایل مانند میرزا ماذون‏ قشقایی و یوسف علی بیگ،این‏گونه تعلیم یافته‏اند.اکنون در میان‏ ایل به برخی از متون مکتبی ترکی می‏توان برخورد و نیز حافظهء دیرسالان که منظومه‏های حکمت‏آمیز و مکتب‏خانه‏های«کرباسیه»را اکنون از حفظ دارند.

هم ازاین‏روی حدس می‏زنیم که حکیم قشقایی پیش از ورود به‏ حوزهء علمیهء اصفهان در ایام صباوت و جوانی،در کرباسیه تحصیل‏ کرده است.

در باب موسیقی قشقایی باید گفت ترکان بر روی میراث فرهنگی بر جای گذاشته از خود،پیوسته دستینهء ترکی نزده‏اند و آثار بسیاری را به زبانهای غیر ترکی به‏ویژه فارسی آفریده‏اند.اما به هر تقدیر،ما این‏ آثار را نیز جزء آثار فرهنگی ترکی به حساب می‏آوریم.در نام آلات‏ موسیقی و نام آهنگها و مقامها هم وضعیت چنین است.

مثلا ما در موسیقی عرب الان اصلاحاتی نظیر:

نهفت الاتراک،چارگاه الترکی،عشاق لاتراک،ضرب الترکی،بسته‏ نگار الترکی،مخمس الترکی،بر افشان الترکی داریم.

و این خود نشان می‏دهد که اصلاحاتی نظیر:برافشان،نهفت،سوزناک، راحت‏افزا،شوق‏افزا،فرحناک،فرح‏فزا،راحت الارواح،شوق و طرب و جزء آن‏که ترکیبهای فارسی یا عربی هستند،ایجاد و اختراع ترکان بوده‏ است،که در کنار نامهای ترکی در تاریخ موسیقی ایران به کار رفته است. نامهای سازها نیز چنین است که در کنار نامهای ترکی مانند:

باغلاما،قابازرنا،اگری،چوگور،بورغو،شدرغو،دیللی دودک،قاوال، بالابان،بارقی،چیغیرتما،دومبک،سورمه،قوپوزو جز آن به نامهای‏ غیر ترکی برمی‏خوریم.موسیقی قشقای از این جهت از بومیان استان‏ فارس بیشتر تأثیرپذیر است.ولی در هرجا دستینهء قشقایی مشهود است که نیاز به پژوهش همه جانبه دارد.

مردان و زنان قشقایی،همگی توان گفت با موسیقی محشورند و از آن تلذذ حاصل می‏کنند.اغلب زنان قشقایی رقص و یورقا هلئی و آغیر هلئی و اوچ باسما را به عنوان رقصی مقدس و با آداب خاص یاد دارند و مردان،همه،با آهنگهایی نظیر«سحر آوازی»آشنا هستند و در اعیاد و جشنها گوش به«ساز»و«قوپوز»عاشیقها می‏سپارند و فراوان هنگام کوچ آهنگهای سوزناک سرمی‏دهند.

نوازندگان و خوانندگان حرفه‏ای را قشقاییان ساروان،عاشیق و چنگی می‏نامند که با ساز و کرنا و ناقرا آهنگهای اصیل می‏نوازند. سه‏تار کمانچه و ویولن نیز در میان قشقاییان رایج شده است و بسیاری از حافظان و میراثداران فرهنگ اصیل قشقایی اکنون سرگرم‏ تدوین علمی آهنگهای بومی خود هستند.

۴-صبغهء مذهبی موسیقی

موسیقی مترنّم در ساز حکیم قشقایی،البته موسیقی آیینی و مذهبی بوده است.آنچه به تواتر به ما رسیده است،این است که او در سه مایه به ترنّم موسیقی می‏پرداخته است:

۱٫موسیقی حماسی در مایه‏های شاهنامه‏خوانی،بویلاماهای‏ کوراغلو و جز آن.

۲٫موسیقی مردمی و ترانه‏های بومی و آهنگهای اصیل ترکی.

۳٫موسیقی آیینی،الهی و مذهبی.

نوع سوم موسیقی متعالی آیینی در مراسم مذهبی،درشبهای ماه‏ رمضان و ایام ماه محرم میان ایل سرافراز نواخته می‏شود.

در ماه محرم هر سال تا اربعین حسینی اغلب مردان و زنان ایل‏ قشقایی سیاه می‏پوشند و کارهایی نظیر بافتنی،رنگرزی،لباس دوزی‏ را تعطیل می‏کنند و به عزاداری و نوحه‏سرایی آهنگین براساس‏ موسیقی آیینی می‏پردازند.

شب عاشورا اغلب مردان و زنان دردسته‏های سوگواری و جداگانه‏ شب زنده‏داری می‏کنند.برخی از مردم،روز عاشورا هلیم می‏پزند که نذر ادا کنند برای ثواب بیشتر،شب هلیم را آماده می‏کنند تا در ساعات آغازین سحرگاه،گروه سینه‏زنان و شب زنده‏داران برای‏ خوردن هلیم برسند.عاشقان شهدای کربلا که تا بامدادان پگاه،بیدار بوده‏اند،و تمام شب را با موسیقی آیینی عزاداری می‏کرده‏اند پس از خوردن هلیم پراکنده می‏شوند،هلیم پخته شده کفاف همهء چادرهای‏ اطراف را می‏دهد.اگر تعداد نذر کنندگان زیاد شد،حتی تا چادرهای‏ دوردست هم هلیم می‏فرستند.از نوحه‏های معروفی که در میان مردم‏ ایل قشقایی درروز عاشورا به آهنگ موسیقی آیینی خوانده می‏شود، این نوحه است:

ای کربلا سلطانی‏ قاراش واویلا زینبین شیرین جانی‏ قارداش واویلا

***
زینبی‏نین گؤز یاشی‏ یاندیری داغی داشی‏ امام حسین قارداشی‏ قارداش واویلا

***
گؤز یاشیم سئیلاب اولدو، جیگریم کباب اولدو، کربلا خراب اولدو قارداش واویلا ***
بی‏کس قالدی سکینه‏ خراب اولدو مدینه‏ کیم رحم ائدر یتیمه‏ قارداش واویلا

آهنگ این نوحه در مایهء«بایاتی»است و گفته می‏شود که‏ حکیم قشقایی خود بایاتی سرا بوده و در اوزان هفت هجایی‏ اشعاری داشته است.

۵٫حکیم قشقایی در آیینهء ادبیات شفاهی

مردم پیوسته قهرمان عرصهء اندیشه و علم را،در خمیر خانهء خیال‏ خویشتن بازسازی کرده‏اند و روایتهایی مناسب با حال و مقام آنان‏ ساخته‏اند که صد البته از واقعیتهایی انکارناپذیر اخذ قوت و الهام کرده‏ است و در هاله‏ای از اسطوره و افسانه گم شده است.استخراج این‏ قصص و افسانه‏ها و روایات از صندوق سینه‏ها و تدوین آنها،کمک‏ زیادی به روشن شدن زوایای تاریک زندگی قهرمانان عرصه‏های‏ اندیشه و عمل می‏کند.

عامه در فرهنگ شفاهی خود،فارغ از میزانها و هنجارهای زمان و مکان و استدلال و استنتاج،قهرمان آرمانی خویشتن را آن‏گونه که‏ خود می‏خواهد می‏سازد.هم ازاین‏رو می‏گوییم برای تدوین حیات سرشار از تقوا و فضیلت آن حکیم بزرگوار،به ادبستان فرهنگ عامهء قشقایی در یک صد سال اخیر باید سربزنیم.اینک برخی ازاین‏روایتها:

۱ حکایت کنند که روزی از دکان ساز فروشی جنب مدرسه صدر اصفهان بیرون آمد که درویشی روشن ضمیر او را فراخواند و از وطن، شغل،حسب و نسب وی جویا شد.جهانگیر خان شرح حال خود را با درویش در میان گذاشت و گفت که سه‏تار می‏زنم و شاهنامه‏ می‏خوانم و سرود می‏گویم.

خود می‏گفته:«چون گفتار من به پایان رسید،درویش خیره در من نگریست و گفت:گیرم در این حرفه فارابی زمان شدی،مطربی‏ بیش نخواهی بود!»

گوید:«گفتم نیکو گفتی و مرا از خواب غفلت بیدار کردی،هان بگو چه باید بکنم که خیر دنیا و آخرت در آن باشد؟»

پس آن‏گاه آن درویش،او را به حوزهء علمیهء مدرسهء صدر برد و…

۲
به یک روز از شهر خود شد روان‏ سوی اصفهان آمد او بی‏گمان‏ سراغ یکی تار زن را گرفت‏ ز شخصی که مهرش به او جاگرفت‏ جوابش همی داد آن باصفا که:«ای بندهء عاصی بی‏صفا!» تو گیرم در این فن سرآمد شوی‏ چو بو نصر فارابی امجد شوی‏ نئی مطربی بیش،پس دم مزن!»

از این گفته برقی ز دل برجهید در او خرمن جان بر آتش کشید ضمیر خدائی‏اش بیدار شد دل غافل از یار،هوشیار شد سخن کز دل پاک آید برون‏ نشیند به دل صاف سازد درون

۳ روزی در کارگاه ساز آموزی استادش به فراگیری فن نواختن سه‏تار مشغول بود.کارگاه ساز آموزی در کنار مدرسهء صدر قرار داشت.ناگهان‏ چشمش به جمعیت انبوهی می‏افتد که از مدرسه خارج می‏شده‏اند و شخص معمّمی پیشاپیش جمعیت بوده است.

جهانگیر خان از استاد خویش می‏پرسد«جمع برای چیست این‏ شخص معمّم کیست؟»

استاد پاسخ می‏دهد:«اینان از نماز جماعت می‏آیند و آن آقا مجتهد و پیش‏نماز است.»

جهانگیر خان شیفتهء آن همه ابهت و جلال قرار می‏گیرد و به حلقه‏ طلاب می‏پیوندد و از همان وقت وارد مدرسه صدر می‏شود.

۴ جهانگیر خان طبع شعر داشت و وقتی به اصفهان می‏آمد پیش‏ همای شیرازی می‏رفت که شعرهایش را اصلاح کند.روزی در محضر همای شیرازی بر سر وزن بیتی جدال می‏کند و می‏گوید:«که این‏ شعر به آهنگ جور درمی‏آید و غلط نیست،من از کج بتوانم این‏ غلطها را تشخیص دهم؟»

همای شیرازی او را به تعلیم فن عروض و مبادی عربیات دعوت‏ می‏کند و به مدرسهء صدر رهنمون می‏شود.

۵ در یک تابستان و در اوایل دههء نهم از سدهء سیزدهم،برای فروش‏ دام به اصفهان آمده بود.«ساز»شکستهء خود را نیز برای تعمیر همراه‏ داشت.پیش یحیی ارمنی که کارگاه کوچک«سازسازی»داشت، رفت.او را در حالتی یافت مست و می‏خواره.بسیار ناراحت شد چنین‏ گمان کرد که در فن الحان و ساز نوازی فارابی زمان هم می‏شود،باز به‏ او«مطرب»خواهند گفت.در آن روزگار چهل بهار از عمرش سپری‏ شده بود.

از کارگاه سازسازی بیرون شد و یک راست به مدرسه صدر رفت و برای تحصیل عزم جزم کرد.

۶ جهانگیر خان در جوانی شاهنامه خوان یل بود و سه‏تار می‏نواخت. گویند در یکی از تابستانها که ایل به ییلاق سمیرم آمده بود،او نیز برای خرید و فروش و رفع حوایج شخصی به اصفهان رسید.در ضمن‏ تارش هم خراب شده بود،سراغ استاد تارساز گرفت.او را پیش یحیی‏ ارمنی تارساز معروف مقیم جلفا بردند.در این میان ناگهان زنی از میان مردم خطاب به او گفت:«برو پی کار بهتری و علمی بیاموز،از تار زدن چه حاصل که پیرت یحیی ارمنی باشد؟»

سخن آن زن در جهانگیر خان مؤثر افتاد و همان روز در مدرسهء «الماسیه»حجره‏ای برای خود گرفت و با یک عشق و علاقه مفرطی‏ پی تحصیل رفت….

۷ وقتی ظل السلطان در مدرسه به دیدن او(جهانگیر خان)رفت،در اثنای سخن گفت:«خان بزرگ اگر سابقا می‏خواست مرا ببیند،چند ماه قبل می‏بایست وقت می‏گرفت.اما،من امروز برای شما،از شما وقت می‏گیرم!»

۸ جهانگیر خان در جوانی،دلباختهء دختر عمه‏اش گلندام بود.گلندام‏ هم می‏دانست که او عاشق«سه‏تار»است و شرط ازدواج با او را«ترک‏ سه‏تار»قرار می‏دهد.جهانگیر خان ترک سه‏تار نمی‏کند و تا پایان‏ روزگار خود نیز تن به ازدواج نمی‏دهد.گلندام نیز هیچ‏گاه ازدواج‏ نمی‏کند.گلندام دختر ابراهیم خان کلانتر بوده است.

۹ جهانگیر خان روز و شب سه‏تار می‏نواخت و می‏خواند و اشک‏ می‏ریخت.روزی«بی‏بی فاطمه»مادرش بر او خشم می‏گیرد و سه‏تارش را پرت می‏کند،به گونه‏ای که می‏شکند.

جهنگیر خان دل‏آزرده به کنجی می‏نشیند و فردای روز آن را به‏ اصفهان برای تعمیر می‏برد.وارد بازار اصفهان می‏شود و تا سویهای‏ مدرسهء صدر می‏رود.سراغ«یحیی ارمنی»تارساز معروف را می‏گیرد. پینه دوزی پای دیوار مدرسه صدر نشسته بود،او را با قیافه ایلاتی و کوله‏بار بر پشت سرگردان می‏بیند و می‏پرسد:

«-آهای!خان!چه کار داری؟دنبال چه و که هستی؟!»

خان ماجرا را می‏گوید،پینه دوز نشان یحیی ارمنی را در چهار سوق‏ اصفهان به او می‏دهد.

خان به درب منزل یحیی می‏رود.خانواده‏اش می‏گویند که او در مسافرت است و تا سه روز دیگر نخواهد آمد.

خان پیش پینه‏دوز می‏آید و می‏گوید:«جایی ندارم که بروم.»

پینه‏دوز او را به خانهء خود می‏برد.در خانه می‏بیند مه او نماز را با حالت عرفانی خاص و با عشق و گریه بر دامان می‏خواند.این است‏ فردا روز او را به«آقا محمد رضا قمشه‏ای»مجتهد و پیش‏نماز مدرسه‏ صدر معرفی می‏کند.

۱۰ روزی آقا محمد رضا قمشه‏ای به مسجد صدر داخل می‏شد.مردم‏ و شیفتگان و مؤمنان و طلبه اطراف او را فراگرفته بودند.میان آنان‏ مردی خوش‏هیکل ایلاتی کوله‏بار گونی‏وار بر دوش توجه او را جلب‏ می‏کند.می‏گوید:«راه باز کنید،این مرد بیاید.»

با او سخن می‏گوید و علت آمدنش به اصفهان را می‏پرسد.خان‏ ماجرا را تعریف می‏کند.آقا محمد رضا قمشه‏ای می‏گوید:«می‏خواهی‏ من تاری یادت دهم که آوازه‏اش جهانگیر شود؟!»

این سخن در خان اثر می‏کند.آن را کرامتی الهی حساب می‏کند، روحش منقلب می‏شود و همراه او به مدرسه می‏رود.آقا درس فلسفه‏ داشت.خان پای صحبت آقا می‏نشیند.درس بسیار شیرینی بود. خان جذب آقا می‏شود و سؤالهای گوناگون از او می‏کند.آقا برخلاف‏ برخی آخوندهای مخالف فلسفه،خیلی راحت و با گشاده‏رویی‏ سؤالهای او را پاسخ می‏گوید و او را به خانه‏اش می‏برد و پس از چندی در مدرسهء صدر به او حجره‏ای می‏دهند و بدین‏گونه خان در سلک طلاب علوم درمی‏آید.

۱۱ در سالی که در اصفهان قحطی بود و آدم خواری باب شده بود،اکثر طلاب،مدرسهء صدر را ترک گفته به دیار خود رفته بودند.از اقامت‏ جهانگیر خان در مدرسه سه سالی می‏گذشت.به خلاف آنچه از سوی‏ گلندام،پدر و مادر و دیگر بستگانش اصرار می‏شود،او مدرسه را ترک‏ نمی‏گوید و در راه ارتزاق مردم فعالیت می‏کند.

خان بنیه‏ای قوی داشت،خود چاهی در کنار زاینده رود می‏کند و هر روز بر سر آن حاضر می‏شود و آب درمی‏آورد و به مردم می‏دهد.

۱۲ حسام السلطنه پسر عباس میرزا،برادر محمد شاه قاجار و عموی‏ ناصر الدین شاه حاکم اصفهان بود.او می‏گفت:«-من از کسی ترسی‏ ندارم،فقط از نگاههای این آخوندایلاتی(-جهانگیر خان)می‏ترسم.

۱۳ ظل السلطان که می‏خواست به جای مظفر الدین شاه ولیعهد شود، وارد اصفهان می‏شود که مردم آن سامان را با خود همراه سازد و مخفیانه نظر سران ایلات و عشایر را جلب می‏کند که علیه مظفر الدین‏ شاه اقدام کند.

ابراهیم خان کلانتر به او می‏گوید که اگر بخواهی ایل قشقایی را به‏ کمک طلبی باید جهانگیر خان می‏فرستد،جواب نمی‏گیرد. ابراهیم خان کلانتر،حاکم دهاقان و شوهر عمهء خان و پدر گلندام را واسطه می‏کند.خان او را نیز رد می‏کند و پاسخ نمی‏دهد.

۱۴ ظل السلطان از محبوبیت جهانگیر خان در میان مردم اصفهان خبر داشت.به وسیله او پیش خان می‏روند و به دروغ می‏گویند که‏ امام جمعه مسجد شاه مریض شده است و از او تقاضا می‏کنند که نماز جماعت فردا در مسجد شاه او اقامه کند.

وقتی مردم مطلع می‏شوند که جهنگیر خان در مسجد شاه نماز خواهد خواند،تمام سطح میدان و بازار و کوچه‏ها را پر می‏کنند.

خان وقتی وارد میدان می‏شود و چشمش به جمعیت می‏افتد، برمی‏گردد و راه مدرسه را در پیش می‏گیرد،همه دنبالش راه می‏افتند و عده‏ای التماس کنان می‏خواهند که خان نماز را اقامه کند.

جهانگیر خان می‏گوید:«من،اگر امروز نماز بخوانم،نماز همه خراب‏ می‏شود.وقتی جمعیت را دیدم،تکان خوردم.این تکان تا از من دور نشود،من نمی‏توانم نماز را اقامه کنم.»

و بدین‏گونه توطئه و نقشه ظل السلطان که می‏خواست با اقامه نماز از سوی جهانگیر خان،تأیید برای خود بیابد،نقش برآب می‏شود.

در پایان باید گفت که موسیقی در نظر حکیم قشقایی دریچه‏ای‏ برای راز و نیاز با مبدأ فیض ازلی بوده است.گرچه هیچ‏گونه اثر مکتوبی از وی به‏دست نیامده است،اما همین شایعه نشان می‏دهد که وی تا آخر عمر از نواختن ساز،این آلت عشق و طلب دست برنداشت.

نویسنده:سهیلا شهشهانی

نویسنده:دکتر سهیلا شهشهانی

مواد و روش‏ها:در این مطالعه از روش اسنادی-میدانی استفاده‏ شده است.بدین صورت که اطلاعات نظری از کتاب‏خانه‏ها،مراکز پژوهشی و سایر منابع فیش‏برداری شد.سپس در سال ۱۳۸۱،یک‏ مزرعه‏ی نمونه در منطقه احداث و در آن،برنج رقم چمپای نورآباد کشت‏ شد.آن‏گاه در این مزرعه،با توجه به شرایط اقلیمی،در هر مرحله‏ی‏ رشد،نیازهای حرارتی آن به ثبت رسید.سرانجام اطلاعات فراهم شده‏ با استفاده از نرم‏افزارهای رایانه‏ای،همانند SuFER ، SPSS و EXCEL مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

یافته‏ها:از نتایج تجزیه و تحلیل اطلاعات مشخص شد که:

۱٫مجموع واحدهای حرارتی مورد نیاز برنج رقم چمپای نورآباد در طول دوره‏ی رشد بر حسب درجه-روز برابر ۲۲۸۳ درجه است و این رقم،برای این‏که نیازهای حرارتی خود را تکمیل کند،به ۱۴۹ روز زمان نیاز دارد.

۲٫با توجه به محاسبه‏ی نیازهای حرارتی این رقم در منطقه، مدل‏هایی برای پیش‏بینی زمان وقوع هر فاز ارائه شد.

بحث:برای تولید هر محصول کشاورزی،سه عامل طبیعی را باید در نظر گرفت:اقلیم،آب و خاک.هر کدام از این سه عامل که فراهم‏ نباشد،یا تولید غیر عملی است یا با مشکلات فراوانی روبه‏رو می‏شود و میزان عملکرد آن در واحد سطح پایین می‏آید.اگر آب و خاک موجود باشد،ولی اقلیم مناسب نباشد،کشت محصول تقریبا غیر عملی است. اگر اقلیم مناسب باشد،ولی آب و خاک با محدودیت روبه‏رو باشد، کشت محصول امکان‏پذیر است،اما میزان آن در سطح ممکن است‏ کاهش داشته باشد.از طرف دیگر،به طرق متفاوت می‏توان آب را تأمین‏ یا خاک را اصلاح کرد،ولی ایجاد اقلیم مساعد به سادگی ممکن نیست. بررسی و مقایسه‏ی این سه عامل در شهرستان ممسنی،مطالب فوق را تأیید می‏کند.

کلید واژه‏ها:

اقلیم کشاورزی،درجه-روز،صفر مبنا،فنولوژی،ممسنی

مقدمه

برای تولید هر محصول کشاورزی سه عامل طبیعی را باید در نظر گرفت:اقلیم،آب و خاک.هر کدام از این سه عامل که فراهم نباشد،یا تولید غیر عملی است یا با مشکلات فراوانی روبه‏رو می‏شود که در نهایت‏ میزان عملکرد آن در واحد سطح بسیار پایین یا نسبتا پایین می‏آید.اگر در منطقه‏ای با کمبود آب یا محدودیت خاک روبه‏رو باشیم،امکان آن وجود دارد که آب را از منطقه‏ای دیگر بیاوریم و یا خاک‏ها را اصلاح کنیم.اما اگر اقلیم منطقه‏ای نامساعد باشد،تغییر آن یا ممکن نیست و یا بسیار مشکل‏ است.به همین دلیل است که هر محصولی به منطقه‏ی اقلیمی خاصی‏ اختصاص دارد.

از میان محصولاتی که غذای اصلی مردم جهان را تشکیل می‏دهند، یکی برنج است که هم اکنون بخش‏های بزرگی از زمین‏های زیر کشت جهان‏ را به خود اختصاص داده است.از زمان کشف برنج در ۱۵ هزار سال قبل‏ [آفتاب یزد،۱۳۸۲]،تحقیقات زیادی روی آن،چه از نظر ژنتیکی و چه‏ از لحاظ شرایط محیطی،انجام گرفته و می‏گیرد،از جمله می‏توان به‏ طرح‏هایی که«فائو»(۱۳۷۹)روی برنج انجام داده و یا در حال انجام دادن‏ است و یا طرح‏های انجام شده در کشورهای مبدأ پیدایش برنج(هندوستان‏ و چین)،یا کشورهایی که برنج به آن‏ها برده شده است،اشاره کرد.در ایران نیز روی برنج تحقیقات دامنه‏داری انجام گرفته و می‏گیرد که از جمله‏ی‏ آن‏ها می‏توان به تحقیقات مرکز تحقیقات در ادارات جهاد کشاورزی‏ جدول ۱٫میانگین ساعات آفتابی و درصد آفتاب‏گیری ماهانه‏ی نورآباد(ارقام به ساعت)

(به تصویر صفحه مراجعه شود) استان‏ها و خصوصا«مرکز تحقیقات بررسی برنج آمل»اشاره کرد.

اما در تمام این تحقیقات،روی شرایط بیولوژیکی و ژنتیکی برنج تأکید می‏شود و کمتر به شرایط اقلیمی آن توجه شده است.لذا جای چنین‏ تحقیقاتی خالی است.همین امر باعث شد تا ما شهرستان ممسنی را که‏ یکی از مناطق برنج‏خیز کشور است و میزان عملکرد برنج در واحد سطح‏ آن(۴۵۰۰ کیلوگرم در هکتار)نیز،با وجود شرایط اقلیمی نسبتا مساعد، نسبت به دیگر مناطق کشور(گیلان و مازندران ۴۸۰۰ و اصفهان، ۶۹۰۰ کیلوگرم در هکتار)پایین‏تر است،برگزینیم تا بتوانیم،علت عملکرد ضعیف آن را بیابیم و راه حل‏هایی را برای بهره‏گیری هرچه بهتر از شرایط محیطی ارائه کنیم.

در این تحقیق،از روش اسنادی-میدانی استفاده شده است.بدین‏ صورت که در آغاز،اطلاعات مورد نیاز از منابع مکتوب فیش‏برداری،و سپس داده‏های کشاورزی و فراسنج‏های اقلیمی از«سازمان کشاورزی و هواشناسی»اخذ شد.آن‏گاه در سال زراعی ۸۱-۱۳۸۰،در منطقه یک‏ مزرعه‏ی نمونه احداث گردید و برای جمع‏آوری و برداشت اطلاعات‏ فنولوژیکی برنج رقم چمپای نورآباد،همه روزه و تا پایان دوره‏ی رشد،در مزرعه دیده‏بانی فنولوژیکی انجام گرفت.در پایان استفاده از نرم‏افزارهای‏ رایانه‏ای،مثل SUFER ، SPSS و EXCEL و روش‏های آماری،اطلاعات‏ گرد آمده تجزیه و تحلیل شد.

اثرات عوامل اقلیمی و محیطی بر محصول برنج در شهرستان ممسنی‏ الف)تابش

با وجود این‏که یکی از عوامل مؤثر در رسیدن و زودرسی برنج،ساعات‏ آفتابی و خصوصا وضعیت تابش است،ولی متأسفانه آمار مؤلفه‏های تابش‏ در منطقه‏ی مورد مطالعه در دست‏رس نبود.تنها آمار ساعات آفتابی وجود داشت که آن هم ۲۰ ساله بود.

جدول ۱،میانگین طول روز و میانگین جمع ساعات آفتابی ماهانه را در منطقه نشان می‏دهد.به طوری که در جدول دیده می‏شود،میانگین‏ جمع ساعات آفتابی ماهانه و طول روز در آغاز فصل رشد رنج(اوایل‏ خرداد)به ترتیب،۳۲۴ و ۴/۱۳ ساعت و در زمان برداشت(مهر)،۲۸۲ و ۱۲ ساعت است.با توجه به جدول،میانگین ساعات آفتاب‏گیری‏ دو دانه‏ای منطقه در دوره‏ی رشد برنج برابر ۸/۱۱ ساعت و درصد آفتاب‏گیری آن ۷۹ است.

ب)دما

جدول ۲،میانگین حداقل و حداکثر دمای روزانه و نیز حداقل و حداکثر مطلق دما را در شهرستان ممسنی نشان می‏دهد.دمای مورد نیاز برنج ۱۱ درجه و حداکثر آن ۴۲ درجه‏ی سلسیوس است.از این‏ جدول مشخص می‏شود که دمای حداقل منطقه برای برنج مشکلی ایجاد نمی‏کند،اما دمای حداکثر آن می‏تواند در ماه‏های تیر و مرداد برای برنج‏ مشکل‏آفرین باشد و اثرات سویی بر جای بگذارد.به طور کلی،دماهای‏ بالا در مرحله‏ی خوشه‏دهی و گل‏دهی برای گیاه مضر است و موجب‏ سوختگی نوک برگ‏ها و کاهش تعداد سنبلچه‏ها و افزایش عقیمی آن‏ها می‏شود.

در همین رابطه در منطقه‏ی مورد مطالعه،دما در مرحله‏ی پنجه‏زنی‏ و ساقه رفتن به بیش از ۴۲ درجه می‏رسد.حرارت زیاد هنگام شب‏ برای برنج مناسب نیست و موجب دیررسی آن می‏شود.علت آن است‏ که چون تنفس گیاه در شب‏های گرم زیاد می‏شود،هیدرات‏های کربن‏ که در طول روز تشکیل شده‏اند،تجزیه می‏شوند و از مقدار محصول‏ می‏کاهند.برای کم کردن حرارت در شب‏های گرم می‏توان آب داخل‏ کرت‏ها را که در طول روز در اثر گرمای زیاد و تابش آفتاب گرم شده‏ است،نزدیک به غروب آفتاب خارج نمود و مجددا آن‏ها را از آب خنک‏ پر کرد[خوشحال،۱۳۷۰].جدول ۲،پارامترهای سالانه‏ی دما در ایستگاه نورآباد را نشان می‏دهد.

جدول ۲٫پارامترهای سالانه‏ی دما در ایستگاه نورآباد

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

ج)رطوبت نسبی

جدول ۳،میانگین رطوبت نسبی و ریزش باران را نشان می‏دهد. به طوری که در این جدول دیده می‏شود،میزان رطوبت نسبی منطقه‏ هنگام کاشت برنج ۳۴ درصد و زمان برداشت آن ۵۰ درصد است. مناسب‏ترین رطوبت هوا برای‏ گل‏دهی حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد است‏ [خدابنده،۱۳۶۹]و در رطوبت‏ کمتر از ۴۰ درصد و بیش از ۹۵ درصد گل‏دهی متوقف می‏شود. بنابراین،پایین بودن رطوبت نسبی در منطقه خصوصا در زمان کاشت، فقط صرف مقابله با خشکی‏ می‏شود،ولی در زمان برداشت تقریبا مفید است؛زیرا باعث خشک شدن‏ دانه‏های برنج خواهد شد.

جدول ۳٫میانگین رطوبت نسبی و ریزش باران در زمان رشد برنج‏ در شهرستان نورآباد ممسنی

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

د)اثرات باران

در منطقه‏ی مورد مطالعه،به دلیل بارش بسیار کم در فصل رشد (جدول ۳)و تبخیر بسیار بالا،میزان بارش به طور مستقیم بر کشت برنج‏ تأثیر ندارد،ولی به طور غیر مستقیم بر سطح زیر کشت تأثیر می‏گذارد. در واقع،در سال‏هایی که مقدار بارش از میانگین سالانه بیشتر است و منابع آب سطحی و زیرزمینی به طور مناسب تغذیه شده‏اند و امکان‏ استحصال آب در منطقه زیاد می‏شود،زمین‏های بیشتری زیر کشت‏ می‏روند.در همین رابطه در ممسنی،بین مقدار بارش و سطح زیر کشت‏ (۵۸/۰- r )همبستگی مثبت متوسطی وجود دارد.از مشکلات بارش‏ در فصل رشد برنج در ممسنی،رگباری بودن آن،راه افتادن سیل و در نتیجه خرابی و صدمه به مزارع برنج است.

هـ)اثرات خاک

مناسب‏ترین اراضی برای تولید عملکرد بالای محصول برنج، آن‏هایی هستند که بافت خاک‏های تشکیل‏دهنده‏ی آن‏ها ۴۰ تا ۶۰ درصد رسی،همراه با مواد آلی پوسیده و کاملا حاصل‏خیز است و بهترین‏ خاک‏ها،مربوط به اراضی لیمونی رسی است‏[خدابنده،۱۳۷۴].حد آستانه‏ی شوری خاک برای محصول برنج ۳ میلی موس(۳/۰ درصد نمک)بر سانتی‏متر است.اگر شوری خاک از این حد فراتر رود،با افزایش هر واحد شوری،محصول با ۱۲ درصد کاهش روبه‏رو می‏شود [جابر سینگ،۱۳۷۴].مناسب‏ترین PH خاک برای برنج بین ۵/۵ تا ۵/۶ است.بر اساس مطالعات انجام شده،دشت‏های مرکزی نورآباد و رستم،هیچ‏گونه محدودیتی از نظر نوع خاک و شوری برای کشت‏ برنج ندارند،ولی مناطق جنوبی شهرستان(ماهور)،محدودیت شوری‏ و قلیائی بودن خاک دارند و برای کشت برنج مناسب نیستند.

و)اثر دمای آب

حرارت آب اگر از ۱۶ درجه سلسیوس‏ کمتر و از ۴۰ درجه بیشتر شود،برای گیاه‏ برنج زیان‏آور است.آبیاری با آب‏های‏ سرد،زمان رسیدن دانه را به تأخیر می‏اندازد.بررسی‏های محلی نشان‏ می‏دهند،زمین‏هایی که در مدخل و حاشیه‏ی رودخانه قرار دارند و مستقیما از آب آن استفاده می‏کنند،محصولشان نسبت‏ به مزارعی که در فاصله‏ی دورتری از

رودخانه قرار دارند،دیرتر می‏رسد.

مراحل فنولوژیکی و آستانه‏ی حرارتی برنج

جدول ۴،تاریخ آغاز،تاریخ پایان،تعداد روزهای لازم،و تعداد تجمعی روزهای پایان هر مرحله،و نیز دامنه‏ی دمای حداقل،میانگین‏ دمای حداقل،دامنه‏ی دمای حداکثر،میانگین دمای حداکثر و میانگین‏ دمای هریک از مراحل نه‏گانه‏ی جوانه‏زدن،سبز شدن،سه برگی شدن، پنجه‏زنی،ساقه رفتن،خوشه‏دهی،گل‏دهی،خمیری شدن،و رسیدن‏ کامل رشد را که در مزرعه‏ی نمونه شهرستان ممسنی ثبت شده است، نشان می‏دهد.به طوری که در جدول آمده است،دوره‏ی رشد برنج‏ رقم چمپای نورآباد در این مزرعه،۱۴۹ روز و از ۱/۳/۱۳۸۱ تا ۲۵/۷/۱۳۸۱ طول کشیده است.میانگین دمای روزانه‏ی آن ۱۷/۲۸ درجه و میانگین حداقل و حداکثر این دما به ترتیب ۱/۲۰ و ۱/۴۰ درجه‏ی سلسیوس بوده است.طبق این جدول،کوتاه‏ترین و بلندترین‏ مراحل نه‏گانه‏ی رشد،به ترتیب جوانه‏زدن و پنجه‏زنی هستند که ۳ و ۴۷ روز طول کشیده‏اند.بقیه‏ی مرحله‏ها بین ۵ تا ۲۲ روز طول‏ می‏کشند.

نمودار ۱،تعداد روزهای لازم برای طی مراحل فنولوژیکی برنج‏ در مزرعه‏ی نمونه نورآباد ممسنی را نشان می‏دهد.

جدول ۴٫مراحل فنولوژی برنج چمپا با میزان دمای هر مرحله در ممسنی-۱۳۸۱،مزرعه‏ی نمونه

(به تصویر صفحه مراجعه شود) اندازه‏گیری و دیده‏بانی:حسین هرمزی

برای براورد مجموع واحدهای حرارتی برنج چمپای رقم نورآباد به‏ دو طریق عمل کردیم:یکی به روش درجه-روز و دیگری به روش‏ مجموع درجه‏ی حرارت مؤثر.

در روش اول،دمای مبنا را حداقل درجه‏ی حرارت برای جوانه‏زدن‏ در نظر می‏گیرند و آن را از میانگین دمای هر روز کم می‏کنند.اگر دمای‏ میانگین کمتر از دمای پایه باشد،آن را صفر در نظر می‏گیرند.یعنی‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمودار ۱٫تعداد روزهای لازم برای طی مراحل فنولوژیکی برنج چمپای نورآباد

دمای آن روز در محاسبات وارد نمی‏شود.

در روش دوم دمای پایه،اعداد مثبت بالای صفر است.یعنی اعداد منفی و زیر صفر درجه،در محاسبات به حساب نمی‏آیند.فرمول‏ محاسبات به قرار زیر است:

رابطه‏ی(۱)(به تصویر صفحه مراجعه شود)-واحدهای حرارتی مورد نیاز

جدول ۵،میزان واحدهای حرارتی مورد نیاز برنج چمپای رقم‏ نورآباد را بر مبنای صفر و یازده درجه‏ی سلسیوس که از دیده‏بانی‏های‏ مزرعه‏ی نمونه در مراحل متفاوت رشد به دست آمده است،نشان‏ می‏دهد.

به طوری که در جدول ۵ آمده است،میزان واحدهای حرارتی برنج‏ چمپا،به روش درجه-روز و روش مجموع درجه‏ی حرارت مؤثر به‏ ترتیب برابر ۲۲۸۲ و ۳۸۳۳ درجه-روز است.طبق جدول،بیشترین‏ جدول ۵٫میزان واحدهای مورد نیاز برنج چمپای نورآباد-مزرعه‏ی نمونه

(به تصویر صفحه مراجعه شود) و کمترین درجه-روز مورد نیاز در میان مراحل نه‏گانه به ترتیب به مراحل‏ پنجه‏زنی و جوانه زدن تعلق دارند که به ترتیب ۸۵۱ و ۵۶ درجه-روز است.

توسعه‏ی مراحل فنولوژیکی در رابطه با درجه-روز

در میان عناصر اقلیمی،رژیم حرارتی بیشترین تأثیر را روی نمو گیاهان و مراحل گوناگون آن دارد.طبق اصل حرارتی،هر گیاه زمانی‏ به مرحله‏ی خاصی از نمو خود می‏رسد که مقدار مشخصی حرارت از محیط گرفته باشد.با توجه به این موضوع،در هر مرحله‏ی متوالی از رشد،مقداری گرما لازم است که پیش‏بینی آن با در نظر گرفتن مراحل‏ فنولوژیکی محصولات زراعی و بر اساس هم‏بستگی بین سرعت مراحل‏ رشد و پیشرفت شرایط آب و هوایی(واحدهای حرارتی تجمعی) امکان‏پذیر است‏[ستاری،۱۳۷۸].

در مزرعه‏ی نمونه با به دست آوردن‏ سرعت مراحل رشد(درصد مقدار گیاهان در هریک از مراحل فنولوژیک) و پیشرفت شرایط آب و هوایی(درجه- روز به صورت تجمعی با آستانه‏ی ۱۱ درجه سلسیوس)روابطی برای‏ پیش‏بینی توسعه‏ی هر مرحله به دست‏ آمد که در جدول ۶ درج شده است.در این روابط، x درجه-روز و y درصد بوته‏ها به صورت تجمعی است.مثلا طبق روابطه‏ی(۱)،با درجه-روزهای‏ ۵۶،۳۶ و ۱۸،توسعه‏ی این مرحله‏ به ۲۵،۵۰ و ۷۵ درصد خواهد رسید.

جدول ۶٫رابطه‏ی مراحل متفاوت رشد برنج چمپای نورآباد به درجه-روز

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

بحث و نتیجه‏گیری

دمای مطلوب در دوره‏ی رشد در مراحل گوناگون کشت برنج بین‏ ۳۰ تا ۳۲ درجه سلسیوس است و دمای کمتر از ۱۱ درجه و بیشتر از ۴۱ درجه‏ی سلسیوس تولید جوانه را متوقف‏ می‏سازد[خوشحال،۱۳۷۰].بر اساس آن‏چه در جدول ۴ آمده است،دمای مطلوب برای این گیاه‏ در منطقه به خصوص در مراحل تولید جوانه،تولید پنجه و گل‏دهی به بالای ۴۰ درجه می‏رسد که‏ ممکن است،میزان رشد را کند و در نتیجه میزان‏ عملکرد تولید را کاهش دهد.این امر در بعضی از سال‏ها در منطقه مشکل‏آفرین می‏شود،ولی‏ عموما پدیده‏ای لحظه‏ای و موقت است.

تحقیقاتی که رابطه‏ی بین دما و میزان عملکرد و هم‏چنین بارش و میزان عملکرد را بررسی‏ کرده‏اند،نشان می‏دهند که بین آن‏ها هم‏بستگی‏ وجود دارد.میزان این هم‏بستگی به ترتیب بین‏ نسبتا متوسط(۶۸/۰)تا نسبتا قوی(۷۲/۰)است.بررسی رابطه‏ی‏ بین درجه-روز و درصد تجمعی بوته‏ها در تمام مراحل،حاکی از هم‏بستگی قوی(۹۹/۰- r )بین آن‏هاست.از آن‏چه گفته شد نتیجه گرفته‏ می‏شود که در صورت تأمین آب مطمئن،شرایط اقلیمی نورآباد ممسنی‏ به خوبی قادر به برآورده کردن نیازهای حرارتی منطقه است و امکان‏ برداشت بالای برنج را در منطقه به شرط رعایت تقویم کشت میسر می‏سازد.

زیرنویس

(*)استادیار گروه جغرافیا،دانشگاه اصفهان.

(**).دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای طبیعی،گرایش اقلیم‏شناسی،دانشگاه اصفهان.

منابع

۱٫اخوت،محمود(۱۳۷۶).برنج.انتشارات دانشگاه تهران.تهران.

۲٫جابر سینگ،اس اس دیلون(۱۳۷۴).جغرافیای کشاورزی.دانشگاه فردوسی.مشهد.

۳٫خدابنده،ناصر(۱۳۶۹).غلات.انتشارات دانشگاه‏ تهران.

۴٫خوشحال،جواد(۱۳۷۰).تأثیر پدیده‏ی یخ‏بندان بر کشاورزی استان اصفهان.پایان‏نامه‏ی کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.

۵٫روزنامه‏ی آفتاب یزد(۱۳۸۲).تهران.شماره‏ی‏ ۱۰۷۴٫

۶٫سازمان کشاورزی استان فارس.آمار نامه‏های‏ کشاورزی،سال‏های زراعی ۸۰-۱۳۷۳٫شیراز.

۷٫سازمان هواشناسی کشور مرکز آمار آمارهای روزانه‏ای‏ سازه‏های اقلیمی نورآباد(تهران ۲۰۰۰-۱۹۷۰).

۸٫کوانتا(۱۳۷۵).راهنمای نیازها و محدودیت‏های‏ هواشناسی کشاورزی ۱۵ محصول اصلی ایران.سازمان‏ هواشناسی کشور.تهران.

۹٫ YOSHIDD,S.(1981). FUNDAMENTALS OF RICE CROPSCIENCE.

نویسنده:علی حسین شهریور

در ایران اختلافهای ملکی همیشه سر منشا بسیاری از برخوردها و درگیری‏های محلی بوده‏ است ولی در تاریخ معاصر ایران کمتر نمونه‏ای‏ از این گونه اختلاف‏ها را می‏توان یافت که همانند اختلاف ملکی خوانین ممسنی با معین التجار بوشهری،زمینه‏ساز رشته آشوبها و اغتشاشهایی‏ منطقه‏ای شده باشد.تلاش دولت برای‏ حل‏وفصل این مسئله در سالهای نخست دههء ۱۳۰۰ شمسی به نفع یکی از طرفین درگیر که‏ موضوع اصلی این بررسی است به برخوردهای‏ نظامی بالنسبه مستمری منجر شده که برای مدتی، بخش مهمی از کل قوای نظامی فارس را که در سایر نقاط منطقه و برای موارد مهمتری به‏ وجودشان احتیاج بود،گرفتار خود ساخت.بنا به دلایلی که مورد اشاره قرار خواهند گرفت،این مسئله در همان مرحله به صورت‏ کامل حل و فصل نشد و بار دیگر در سال ۱۳۰۷٫ زمینهء برخورد و اغتشاشی به مراتب گسترده‏تر از پیش گشت که مآلا تلفات جانی و ضایعات مالی‏ چشمگیری به دنبال داشت.مجموعه اسنادی که در این بررسی معرفی‏ می‏شوند،از لحاظ روشنتر شدن جوانبی چند از نحوهء تکوین این ماجرا و عملکرد دولت در این‏ زمینه جالب توجه می‏باشند.با توجه به ساختار عشایری ممسنی که طوایف‏ رستم،بکش،دشمن زیاری و جاوید را دربر دارد و همجواری آن با دیگر مناطق مهم عشایری‏ فارس،تبدیل هرگونه اختلاف نظر محلی به نوعی‏ برخورد و مقابله مسلحانه امر استثنایی و غریبی‏ نبود.تاریخ معاصر منطقه خود گواهی است بر این امر۱٫ولی با واگذاری بخشی از اراضی‏ خالصهء ممسنی در ایام حکمروایی مظفر الدین شاه‏ قاجار به معین التجار بوشهری،مسائل ملکی این‏ سامان که به هرحال مطابق با عرف و عادت‏ محلی رفع و رجوع می‏شد،جنبه‏ای دیگر و مشکلتری یافت.دو گروه از مالکین محلی‏ ممسنی،یعنی امامقلی خان رستم و سادات‏ طباطبایی فهلیان نسبت به مالکیت معین التجار اعتراض داشته و حتی الامکان مانع آزادی عمل‏ او می‏شدند.البته مخالف عمده امامقلی خان‏ رستم بود که به علت نسب مادری‏اش با خوانین‏ بویر احمد نه تنها دیگر رقیب محلی خود، نصر الله خان را از صحنه خارج کرده و امور طایفه رستم را در دست گرفته بود،بلکه در مخالفت با معین التجار و مخالفین محلی خود نیز از حمایت قدرتمند بویر احمد برخوردار بود.

در پی خاتمه یافتن جنگ جهانی اول‏ معین التجار بوشهری بر آن شد با استفاده از نفوذ و اعتبارش در مرکز،مخالفین محلی خود را که‏ در آشوب سالهای اخیر قدرت یافته بودند،از میان برداشته و مالکیت خود را بر املاک مزبور مسجل سازد.وی ضمن ارسال نامه‏ای به وزارت داخله در ۹ ذیحجه ۱۳۳۹ ق‏[۳۲ مرداد ۱۳۰۰ ش‏] با تأکید بر اهمیت انتظام ممسنی از نقطه نظر امنیت راه اصفهان-بوشهر تقاضا می‏کند که‏ (تصویرتصویر) حاج محمد اسماعیل مغازه-حاج معین التجار بوشهری-حاج حسین آقا امین الضرب

برای سرکوب بویر احمدها یک نیروی مکفی، همراه با یک عراده توپ اعزام شود تا با همراهی‏ اهل محل موضوع فیصله یابد.[بنگرید به سند شماره ۱]وزارت داخله نیز از نصرت السلطنه‏ والی فارس خواست که«…قوای کافی برای‏ تنظیم آن صفحات…»اعزام دارد.۲علاوه بر این‏ به لطفعلی خان امیر مفخم ایلخانی بختیاری نیز که‏ ادارهء امور کهگیلویه و بویر احمد را نیز بر عهده‏ داشت اطلاع داده شود که با توجه به اقدامات‏ والی فارس در انتظام ممسنی،او نیز از دخالت‏ بویر احمدها در مسائل ممسنی جلوگیری کند.۳ چند روز بعد نیز باز هم وزارت داخله،ضمن‏ مخابره تلگراف دیگری به امیر مفخم بختیاری، بویژه بر نقش طوایف آقایی و قاید گیوی‏ بویر احمد در این مسائل تاکید داشته و از او می‏خواهد که از خوانین بویر احمد التزام بگیرد که مداخله نکنند.۴

از سوی دیگر جواد بوشهری(امیر همایون) پسر معین التجار که در فارس به نمایندگی از پدر عمل می‏کرد به نیرویی که نصرت السلطنه برای‏ اعزام به ممسنی فراهم ساخته بود راضی نشده و قوایی معادل ۵۰؟؟؟سرباز و یک عراده توپ‏ می‏خواست.چون اعزام چنین قوایی حداقل ۲۰۰۰ تومان مخارج داشت و منوط به تصویب وزارت‏ داخله بود،نصرت السلطنه در این باب از مرکز

کسب تکلیف کرد.۵پاسخ وزارت داخله به این‏ استفسار بیانگر مقدمات خاص و غیر متعارفی‏ است که بر این لشکرکشی ترتیب یافته بود؛ وزارت داخله ضمن تایید درخواست امیر همایون‏ و تاکید بر اعزام حدود ۱۰۰ سرباز به ممسنی، دستور می‏دهد که یکی از توپهای کوهستانی‏ پلیس جنوب نیز همراه با قوای اعزامی ارسال‏ شود.«مخارج فوق العاده»اردو را نیز معین التجار خود شخصا متقبل می‏شد.[بنگرید به‏ سند شماره ۲]

مخارج اردو«…از قبیل تهیهء چادر و ملبوس و کرایه مال و قیمت فشنگ و عده بالغ بر سه هزار تومان…»می‏شد۶که پس از مشورت با معین التجار قرار شد وی فوق العادهء سرباز و توپچی و کرایه مال برای حمل توپ و قورخانه را توسط نماینده محلی‏اش در فارس بپردازد.۷

در حالی که رؤسای بختیاری،لطفعلی خان‏ امیر مفخم و مرتضی قلی خان صمصام السلطنه به‏ وزارت داخله پاسخ دادند که«حسب الامر»به‏ نایب الحکومهء بهبهان تاکید شد که از تجاوز بویر احمدها جلوگیری و با والی فارس همکاری‏ کند.۸نصرت السلطنه نیز اطلاع داد که اردوی‏ اعزامی در اوایل مهر عازم ممسنی خواهد شد.۹ بالاخره اردویی مرکب از ۱۰۰ سرباز و سوار و دو عراده توپ،تحت سرپرستی امیر همایون‏ بوشهری راهی ممسنی شد و چنانچه از گزارش‏ تلگرافی شیراز[سند شماره ۳]برمی‏آید پس از رشته برخوردهایی در ماه آبان،نیروهای‏ امامقلی خان و بویر احمد شکست خورده و منهزم‏ می‏شود.۱۰

تحولات ناشی از انحلال واحدهای نظامی‏ موجود و تشکیل قشون متحد الشکل در اوایل‏ زمستان ۱۳۰۰ ش که بویژه در فارس،برای مدتی‏ نوعی خلاء انتظامی پدید آورد۱۱و همچنین‏ بی‏میلی فرمانده اردوی اعزامی به ادامهء عملیات، وقفه‏ای چند ماهه بوجود آورد.وزارت داخله(و به احتمال قوی در میان نظر معین التجار)از عدم‏ والی فارس خواست تا پس از مشورت با ریاست‏ قشون فارس«…صاحبمنصبی مطمئن با عدهء نظامی و مقدار کافی مهمات…»به جای او اعزام شود«…که از اقدامات نتیجه حاصل‏ شود.»۱۲و حتی هنگامی که نمایندهء معین التجار در فارس به او اطلاع داد که شایع است اردوی‏ ممسنی قصد بازگشت دارد و«…هرگاه برگردند دیگر نظم و امتیازی باقی نخواهد ماند…»۱۳نفوذ معین التجار در مرکز موثر افتاده،قوام السلطنه، رییس الوزرا وقت از وزارت جنگ خواست که به‏ @در تاریخ معاصر ایران کمتر نمونه‏ای از اختلافهای ملکی را می‏توان یافت که مانند اختلاف‏ ملکی خوانین ممسنی و معین التجار بوشهری باشد.

(تصویرتصویر) نجفقلی خان صمصام السلطنه

ریاست قشون فارس اطلاع دهد«…مادام که‏ امامقلی خان تسلمی نشده و در قلعهء خود باقی‏ است اردو را رجعت ندهند و با امامقلی خان‏ ضرب الاجل نمایند که از قلعه خارج گردیده، تسلیم اردو شود،به شیراز بیاید و در آنجا قرار لازم در کار او داده شود.»۱۴

از آنجایی که خود امامقلی خان رستم نیز طی‏ ارسال تلگرافی به ریاست وزرا،با اشاره به‏ سوابق خدمتگذاری و دولت‏خواهی خود و خاندانش و شکایت از لشکرکشی‏های پنج ماه‏ اخیر امیر همایون،خواهان رسیدگی قانونی به‏ خواسته‏هایش شده بود[بنگرید به سند شماره ۴] و نصرت السلطنه نیز با اتخاذ روشی مسالمت‏آمیز موافق بود.[بنگرید به سند شماره ۵]

وزارت داخله نیز موافقت خود را با چنین‏ ترتیبی اعلام داشته و توصیه کرد وی به شهر آمده و«…به اظهاراتش رسیدگی و احقاق‏ حق…»شود.۱۵در پاسخ به عریضه تلگرافی‏ امامقلی خان‏[سند شماره ۴]نیز وزارت داخله‏ تلگرافی به همین مضمون به وی مخابره کرد [بنگرید به سند شماره ۶]

با این حال دور بعدی مذاکرات نیز بدون‏ چنگ و جدل نگذشت.از گزارشهای موجود چنین به نظر می‏آید که تلاشهای ریاست قشون‏ فارس(احتمالا نایب سرهنگ بصیر دیوان‏ فضل الله خان زاهدی)برای حل و فصل‏ مسالمت‏آمیز ماجرا با موفقیت کامل روبرو نشد و علی رغم مذاکرات دبیر اعظم و ناصر دیوان‏ کازرونی-فرستادگان والی-با امامقلی خان، زدوخوردهای مختصری نیز روی داد[بنگرید به‏ اسناد شماره ۷ و ۹]بنا به تعبیر روزنامهء ایران،پس‏ از اعزام اردوی شیراز«…قبلا به طور نصیحت‏ داخل مذاکرات شده،چون مشار الیه متقاعد نشده لهذا اردو در صدد عملیات برآمده و قریبا وسایل رفع شرارت وی را خواهد نمود.»۱۶ ظاهرا این بار نیز پشتگرمی امامقلی خان به نیروی‏ بویر احمد و ناتوانی یا بی‏میلی خوانین بختیاری در جلوگیری از بویر احمدها،یکی از علل پیدایش‏ چنین وضعیتی بود[بنگرید به سند شماره ۸]

اگرچه در این مجموعه از نحوهء حل‏وفصل‏ نهایی ماجرا سندی ملاحظه نشد ولی می‏دانیم که‏ بالاخره در فروردین ۱۳۰۱ ش«بخشی از افراد نیروی جدید التاسیس لشکر جنوب در ممسنی‏ مستقر شده‏۱۷و در خرداد ۱۳۰۲ نیز بالاخره، عملیات ممسنی که نقش مهمی‏ در تحولات فارس در نیمه اول‏ دوران حاکمیت رضا شاهی داشت، بیشتر به نوعی لشکرکشی‏ خصوصی شباهت دارد تا روال‏ متعارف اعادهء اقتدار دولت.

امامقلی خان با تخریب پاره‏ای از قلاع تحت‏ اختیارش در منطقه موافقت کرد و حتی گروهی‏ از سواران رستم را به عنوان همراهی،به خدمت‏ قشون گماشت.۱۸ولی همانگونه که وقایع بعدی و از سر گرفته شدن موضوع اختلاف ملکی مزبور در سالهای بعد برمی‏آید،روشن است که دور اول درگیری بیش از آن که به حل‏وفصل نهایی‏ موضوع خاتمه یابد به نوعی مصالحه و حفظ وضع موجود خاتمه یافته بود.احتمالا درگیری‏های اساسی دولت در نواحی غربی‏ ایران و بویژه تهیه و تدارک لازم در جهت‏ سرکوب طغیان شیخ خزعل در خوزستان،در تمایل دولت به«حفظ وضع موجود»در ممسنی‏ و اصولا کل جنوب در سالهای نخست دههء ۱۳۰۰ موثر بوده است.درگیری‏های محلی بروز کرد که‏ بتدریج به موضوعی اساسی تبدیل شد که زمینه‏ (تصویرتصویر) @با واگذاری بخشی از اراضی‏ خالصهء ممسنی در ایام حکمروایی‏ مظفر الدین شاه قاجار به معین التجار بوشهری،مسائل ملکی این سامان‏ که مطابق عرف و عادف محلی‏ رفع و رجوع می‏شد جنبه‏ای دیگر و مشکلتری یافت.

برخورد خونین قوای دولتی و عشایر بویر احمد در سالهای ۱۳۰۷ و ۱۳۰۹ گردید.

یکی از اسفبارترین وجوه این ماجرا اعمال‏ نفوذ آشکار معین التجار و لهذا روش یکجانبه‏ای‏ است که دولت در قبال آن اتخاذ کرد.در واقع‏ عملیات ممسنی که نقش مهمی در تحولات‏ فارس در نیمه اول دوران حاکمیت رضا شاهی‏ داشت،بیشتر به نوعی لشکرکشی خصوصی‏ شباهت دارد تا روال متعارف اعاده اقتدار مرکز.

پانویس‏ها:

(۱).جامع‏ترین منبع موجود در باب تاریخ ممسنی اثر ذیل‏ است:نور محمد مجیدی،تاریخ و جغرافیای ممسنی،تهران، ۱۳۷۱،انتشارات علمی.

(۲).وزارت داخله به ایالت فارس،۲۲ اسد ۱۳۰۰٫[اسناد وزارت کشور(از این پس-)۱۷۷۶/۳]

(۳).وزارت داخله به ایلخانی بختیاری،نمره کتاب ثبت‏ ۷۸۶۸،۲۲ اسد ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۳۱]

(۴).وزارت داخله به ایلخانی بختیاری،نمره کتاب ثبت‏ ۲۸۷۹،۱۵ ذیحجه ۱۳۳۹[۲۹ مرداد ۱۳۰۰][ک ۱۷۷۶/۲۳]

(۵).ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران،از شیراز به طهران، نمره تلگراف ۱۲۲،تاریخ اصل ۳۰،تاریخ وصول ۳۱ اسد [مرداد]۱۳۰۰:[ک ۱۷۷۶/۳۳]

(۶).وزارت داخله،سواد تلگراف ایالت فارس،نمره ۲۷۲۸، ۸ سنبله(شهریور)[ک ۱۷۷۶/۲۹]

(۷).وزارت داخله به معین التجار،اداره جنوب،نمره‏ ۳۱۲۸/۹۲۲۲،مورخه ۱۳ برج سنبله(شهریور)۱۳۰۰[ک‏ ۱۷۷۶/۲۹]

(۸).تلگراف نمره ۱۵/۷ سنبله ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۲۴]

(۹).ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران،شیراز به طهران،نمرهء ۵؛۴ میزان ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۲۱]

(۱۰).احتمالا همین رشته برخوردها است که در منابع‏ بویر احمدی از آنها به نام«جنگ آجودانی»(منسوب به‏ آقا جواد امیر همایون)یاد می‏شود.برای آگاهی بیشتر بنگرید قدرت الله اکبری،بویر احمد در گذرگاه تاریخ،چاپخانه‏ مصطفوی شیراز،مرداد ماه ۱۳۷۰،صص ۳۲-۳۳٫در این‏ کتاب تاریخ درگیری مزبور ۱۳۰۲ ذکر شده است که احتمالا

ق۱۳۰۰ صحیحتر است،زیرا در ۱۳۰۲ امامقلی خان تسلیم شده‏ بود.

(۱۱).برای آگاهی بیشتر بنگرید به مکاتبات نصرت السلطنه‏ با مرکز ایام و بویژه تلگراف ۱۵ حوت‏[اسفند]۱۳۰۰ او به‏ رییس الوزرا،[نمره ۵۶،شیراز به طهران‏]،ک ۵۲۱۸٫

(۱۲).وزارت داخله،نمرهء کتاب ثبت ۵۲۲۰،۲۷ ربیع الثانی‏ ۱۳۴۰[۷ جدی ۱۳۰۰،ک ۱۷۷۶/۱۳]

(۱۳).ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران،نمرهء تلگراف ۳۰۶، شیراز به طهران،۱۳ جدی ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۳]

(۱۴).وزارت داخله،نمرهء کتاب ثبت ۵۵۰۶،۱۶ جمادی الاول ۱۳۴۰/۲۴ جدی ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۴]

(۱۵).وزارت داخله،نمرهء کتاب ثبت ۱۷۹۷۹/۶۰۶،۳۰ دلو ۱۳۰۰[ک ۱۷۷۶/۸]

(۱۶).روزنامهء ایران،۱۸ حوت ۱۳۰۰

(۱۷).نوبخت،شاهنشاه پهلوی،تهران،[۱۳۰۴]،مطبعه‏ مجلس،ص ۷۰

(۱۸). Lieut.G.F.Magee.the Tribes of Fars, Nov.1945,Government of India Press,Simla 1948.p.156.

(تصویرتصویر) شیخ خزعل

[سند شمارهء ۱]

[نامهء معین التجار به وزارت داخله،۲۳ مرداد ۱۳۰۰]

به تاریخ ۹ شهر ذیحجه ۱۳۳۹[۲۳ مرداد ۱۳۰۰]

مقام منبع وزارت داخله،خاطر مبارک‏ حضرت متطاب اشرف آقای رییس الوزرا دامت‏ شوکته از موقعیت و اهمیت نظم ممسنی که محل‏ عبور ایلات‏۱است مسبوق می‏باشید و همیشه صد نفر سرباز و یک عراده توپ برای نظم آنجا از طرف دولت فرستاده می‏شد،سنه گذشته چند نفر سرباز فرستادند،چون کافی نبود بیشتر بر تجری‏ طایفه بویر احمد افزوده،بواسطهء تهاجم و غارتهای مکررهء آنها تقریبا شصت نفر از طرفین‏ مقتول شده مسلما باعث بی‏نظمی راه اصفهان و بوشهر خواهد شد.لازم است زودتر از طایفه‏ بویر احمدی جلوگیری شود.شرارت آنها معلوم‏ است.مستدعی است هر تلگرافی به ایالت فارس‏ صادر فرمایند یک عراده توپ با یک عده که‏ کافی برای نظم بدانند زودتر بفرستند.اهل خود محل هم همراهی می‏نمایند که انشا الله بدون‏ زدوخورد آنجا منظم می‏شود.زیاده تصدیع‏ نمی‏دهد چون تصیل حضورا عرض شده.چون‏ بهبهان و کوه گیلویه هم سپرده به خوانین بختیاری‏ می‏باشد مستدعی است تلگرافی به خوانین‏ بختیاری بفرمائید که جلوگیری از این طایفه‏ بنمایند[سطر آخر ناخوانا]

[امضاء معین التجار]

[۱۷۷۶/۳۲]

[سند شمارهء ۲]

[وزارت داخله به ایالت فارس،۴ شهریور ۱۳۰۰]

وزارت داخله،نمرهء ۲۹۸۲، [به‏]شیراز،مورخه ۴ برج سنبلهء ۱۳۰۰

ایالت جلیله.تلگراف نمرهء ۲۵۴۴ زیارت.

از قرار معلوم در سنوات سابقه معمولا یک صد سرباز اعزام و توپ هم فرستاده می‏شده.برای‏ مساعدت با آقای حاج معین التجار و تکمیل‏ انتظامات محل ممسنی مقرر خواهند فرمود در حدود همین عده سرباز اعزام شود.چون برای‏ محل ممسنی توپ کوهستانی خیلی موثر است در صورت امکان از طرف ایالت جلیله یکی از توپهای شنیدر کوهستانی دولت را که در ادارهء اسپیار۱است گرفته همراه سربازها روانه دارند. به طوری که در تلگراف قبل خاطر مبارک را مستحضر هستند فوق العاده را آقای حاجی‏ معین التجار خواهند پرداخت‏[و میزان آن را از قرار هر نفی سرباز یا توپچی روزی دو قران در نظر گرفته‏اند مخارج‏]۲حقوق معمولی نظامیان که‏ اعزام می‏شوند البته با دولت خواهد بود.نمرهء ۱۹۸۲/۲۳ ذیحجه‏[مهر]وزارت داخله

[در حاشیه آمده است‏]برای آقای حاج‏ معین التجار فرستاه شود.۵ سنبله.ثانیا تجدید شود.

[ک ۱۷۷۶/۳۶]

[سند شمارهء ۳]

[راپورت شیراز،۱۳ آبان ۱۳۰۰]

ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران از شیراز به‏ ط.

راپوت شیراز،۱۳ عقرب.رفتن صد نفر سرباز توپچی و سوار با دو عراده توپ تحت‏ اختیار جواد آقا به طرف ممسنی را به عرض‏ رسانیدم.حین حرکت آنها تلگراف متحد المالی‏ از امام قلی خان و بعضی کدخدایان ممسنی، آقایان حجج الاسلام رسید که ما مطیع و رعیت‏ دولتیم مالیات و مرسوم خود را داده و میدهیم‏ بی‏جهت توپ و نظام دولت را به سر خانهء ماها می‏آورند و با ما طرف می‏کنند.اگر سوء القاناتی‏ رخ داده از راه دفاع و حفظ ناموس و خانهء خودمان است نه از راه تمرد و یاغی‏گری،عدهء نظامی می‏روند و سه فقره حمله می‏کنند و هر سه‏ دفعه شکست فاحشی خورده تلفات و ضایعاتی‏ داده عقب‏نشینی اختیار می‏کنند دفعهء چهارم بر جسارت آنها افزوده دنبال می‏کنند از قرار خبری‏ که اخیرا رسیده ده دوازده نفر سرباز بدبخت‏ مقتول قریب بیست نفر مجروح مونسیون‏شان به‏ کلی تمام می‏گویند ده دوازده نفر از آن طرف‏ کشته می‏شود.جواد آقا از سردار عشایر استمداد می‏طلبد که ناصر خان پسرش را با یک عده‏ قشقایی بفرستد.نصیر نظام و عدهء توپچی که توپ‏ (۱)اصل:ئیلات

(۱)اس.پی.آر-پلیس جنوب

(۲)مطالب دورن‏[]خط خورده است.

(تصویرتصویر) شنیدر ندیده و اطلاع از آن توپ نداشتند یک‏ آهن جزء اعظم توپ را می‏شکنند لاستیکش پاره‏ هوای آن خارج به کلی از خیر انتفاع می‏افتد با این حال نصیر نظام نوشته بود که اگر آهنگر با اطلاعی با مونسیون نرسد هر دو توپ در معرض‏ خطر است.فتح الله

[در حاشیه‏]اداره جنوب شعبهء مطبوعات فقط اطلاع حاصر نماید به جراید داده نشود.۱۵ عقرب‏[ک ۱۷۷۶/۱۴]

[سند شمارهء ۴]

[امامقلی خان رستم به ریاست وزرا،۲۸ بهمن‏ ۱۳۰۰]

ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران نمره کتاب‏ ۴۸۱ از کازرون به ط.

تاریخ اصل ۲۷[دلو]تاریخ وصول ۲۸ دلو ۱۳۰۰

مقام منیع حضرت اشرف اعظم آقای ریاست‏ وزراء روحی فداه.چنانچه سالک از وقایع حاضر مستحضر باشید پنج ماه است امیر همایون با قوای دولتی توپ متعدد اردوی قشقایی و کوه‏ مره‏جات ممسنی مصمم خرابی و اخراج چاکر و رعایای رنجبر از وطن سیصد ساله شده.

عموم ملت فارس از بی‏گناهی چاکر مطلع به‏ دوسیه‏های مرکزی و ایالتی رجوع فرمایند هیچ وقت فامیل چاکر از اوامر دولتی سرنپیچیده‏ مرتکب شرار نشده‏ایم از طریق درستکاری‏ تحصیل معیشت نموده.امروز مملکت ایران تحت‏ قانون است قاطبه ملت مترصدند در سایه دولت‏ علیه راحت زندگی نمایند خلاف چاکر را تحقیق‏ فرموده پس از دادن مالیات و تقدیمی به اطمینان‏ کلام الله پسرم را فرستادم توقیف کرد.باز مصمم‏ (تصویرتصویر) امام قلی خان رستم

اخراج چاکر و این ملت مظلوم است.از مراحم‏ بیکران مستدعی اسباب آسایش مظلومین را فراهم فرمایند.چاکر امامقلی رستم.

[ک ۱۷۷۶/۱۱]

[سند شمارهء ۵]

[ایالت فارس به وزارت داخله،۲۸ بهمن‏ ۱۳۰۰]

ادارهء تلگرافی دولت علیه ایران نمره کتاب‏ ۳۶۹ شیراز به ط.نمره تلگراف ۱۰۴

تاریخ اصل ۲۷[دلو]تاریخ وصول ۲۸ دلو ۱۳۰۰

وزارت جلیله داخله.تلگراف رمز نمره ۷۷۷ راجع به ممسنی واصل گردید ریاست قشون از قرار اظهار خودش بر حسب تعلیمات وزارت‏ جلیله جنگ به ممسنی عزیمت نموده است اما راجع به خرابی قلاع آنجا نظر به مصالح مملکتی‏ به امامقلی خان اطمینان داده شد که در شیراز حاضر و مطالب خود را اظهار نموده و رسیدگی‏ شود و قلاع همه در تصرف عده نظامی باشد تا پس از رسیدگی تکلیف آن معین گردد.معذالک‏ اگر ترتیب دیگری را مقتضی بدانید به‏فرمایید رفتار شود.نمره ۶۸۸۸۷٫نصرت السلطنه.

[ک ۱۷۷۶/۷]

(تصویرتصویر)

[سند شمارهء ۶]

[وزارت داخله به امامقلی خان رستم،۳۰ بهمن ۱۳۰۰]

وزارت داخله.نمره کتاب ثبت ۶۰۷۴٫ طهران به کازرون،۳۰ دلو ۱۳۰۰/۲۱ جمادی الثانی ۱۳۴۰٫کازرون جواب نمره‏ ۲۲۵۴/۳۲

امام قلیخان.تلگراف شما ملاحظه شد.اعزام‏ اردو برای استقرار انتظامات محلی بوده است. البته شما موافق احکام ایالت جلیله رفتار،به‏ طوری که از طرف ایالت مقرر شده است مطمئنا به شهر رفته مطالب خودتان را اظهار نمایید تا رسیدگی و احقاق حق به عمل آمده قرار آسایش‏ شما داده شود.

[ک ۱۷۷۶/۱۲]

[سند شمارهء ۷]

[ایالت فارس به وزارت داخله،۲ اسفند ۱۳۰۰]

اداره تلگرافی دولت علیه ایران نمره کتاب‏ ۳۵۸ از شیراز به طهران

نمره تلگراف ۴۰ تاریخ اصل ۲[حوت‏]تاریخ‏ وصول ۲ حوت ۱۳۰۰

وزارت جلیله داخله،تلگراف نمره ۶۰۶۰* وقتی رسید که سه روز قبل از طرف رییس قشون‏ تلگراف شده بود که شروع به جنگ و زدوخورد گشته‏اند به وصول تلگراف رییس قشون یک نفر از معتمدان خود را فرستاده که به هر قسم است‏ بلکه باز به تدابیر عملیه و علمیه عمل را تصفیه‏ نموده و به همین قسم که امروز که تلگراف‏ وزارت جلیله رسیده به موقع اجرا گذارده شود. منتظر جواب و اقدامات مشار الیه می‏باشیم هرچه‏ راپورت رسید فوری خاطر آن وزارت جلیله را مسبوق دارم.نمره ۷۵۲۵٫نصرت السلطنه.

[ک ۱۷۷۶]

[ک ۱۷۷۶/۱۰]

[سند شمارهء ۸]

[ایالت فارس به رئیس الوزراء ۲۱ اسفند ۱۳۰۰]

اداره تلگرافی دولت علیه ایران نمره کتاب‏ ۲۳۷۴٫شیراز به طهران.نمره تلگراف ۷۹ تاریخ اصل ۲۱[حوت‏]تاریخ وصول ۲۱ حوت ۱۳۰۰

خدمت حضرت مستطاب اجل اشرف آقای‏ رییس الوزراء دامت شوکته.کپیه وزارت جلیله‏ داخله.دو سه روز قبل دبیر اعظم نماینده ایالت از ممسنی به کازرون آمد و راپورت مشروحی از اوضاع آنجا و عملیات خود اطلاع داد.اخیرا شرایطی برای اصلاح و رفع غایله فی مابین‏ مطرح هر شرط آن محل اختلاف طرفین بود به‏ ترتیبی که صلاح دولت و مالک بود اصلاح‏ شرط مزبور به مشار الیه دستور و قدغن نمودم به‏ ممسنی مراجعت نماید ولی لزوما خاطر محترم را مستحضر می‏دارد و به طوری که ریاست قشون‏ به وزارت جلیله جنگ راپورت داده عمده اتکال‏ امامقلی خان به بویر احمدی است و به هر صورت‏ برای اختتام غائله به ممسنی لازم است مقرر فرمایند خوانین بختیاری فوری بویر احمدی را از خاک ممسنی بکوچانند و از آنها قویا جلوگیری‏ نمایند و الا این مسئله مشکلات مهمی را تولید نموده و خواهد نمود.معین است توجه سریعی به‏ این موضوع مبذول می‏فرمایند.۷۴۹۲٫ نصرت السلطنه.

[ک ۱۷۷۶/۴۳ و ۴۴]

[سند شمارهء ۹]

[امیر همایون به معین التجار،۲۳ اسفند ۱۳۰۰]

اداره تلگرافی دولت علیه ایران.نمره کتاب‏ ۳۳۱٫از کازرون به طهران.نمره تلگراف ۸٫ تاریخ اصل ۲۲[حوت‏].تاریخ وصول ۲۳ حوت‏[۱۳۰۰]

(تصویرتصویر) لطفعلی خان امیر مفخم

دهدشتی.تعجب دارم راپورت مفصل تلگرافی‏ عرض کردم گویا قاصد نرسانیده آقای رییس‏ قشون ۱۵ جیم ۲[جمادی الثانی‏]وارد،فردا شب‏ امام قلی به قوایی که از طرف اردو در کوه گذارده‏ شده بود حمله برده دو قزاق مقتول چهار نفر مجروح ۲ نفر تفنگچی مقتول شش نفر مجروح‏ شدند.در نتیجه این اقدام از طرف ریاست قشون‏ هم چند تیر توپ به قلاع او خالی شد ولی مجددا فردای آن روز جنگ را موقوف مشغول مذاکره‏ صلح شدند.۲۴[جمادی الثانی‏]دبیر اعظم رییس‏ کابینه ایالتی وارد،۱۲ روز مشغول مذاکره بودند. همه قسم اطمینان دادند مطیع نشده.نمره به طرف‏ کازرون مراجعت کردند.امروز مجددا رییس‏ کابینه و نامی دیوان از طرف ایالت مراجعت‏ کردند بلکه ترتیب اصلاحی بدهند گویا قرار است او را کلانتر کل رستم نمایند ولی در شاه حسنی دخالت نکند در این طرف سنگر منزلی برایش معین نمایند.البته فدوی مطیع اوامر دولت هستم در سفر قراردادی با امامقلی گذارده‏ بودند که پسرش با چهار نفر کدخدازاده گروی‏ در قراقخانه بگذارد تا کلانتری کل رستم شود با وجودی که قبول کرده بود اجرا نداشت نتیجهء مذاکرات این سفر بعد معروض می‏دارم*

۱۱ رجب.جواد.

[ک ۱۷۷۶/۴۰]

(*)[در یک یادداشت ضمیمه آمده است‏]:به نمره‏ ۶۰۶۰ به ایالت فارس تلگراف نشده و در ذکر نمره اشتباه شده است.راجع به ممسنی و امام قلیخان به ایالت در تحت نمره ۶۰۶۱[ر.ک. ۱۷۷۶/۸]صادر شده گمان می‏کنم مطالب‏ راجع به همین قضیه باشد.

کاوه بیات

]]> http://mamasani.com/blog/1391/02/10/%d9%85%d8%b9%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ac%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%d9%88%d8%b4%d9%87%d8%b1%db%8c%e2%80%8f-%d9%88-%d9%84%d8%b4%da%a9%d8%b1%da%a9%d8%b4%db%8c%e2%80%8f-%d8%a7%d9%88-%d8%a8%d9%87-%d9%85/feed/ 0 http://mamasani.com/blog/1391/02/10/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1%d8%b4%d9%87%d8%b1-%d9%86%d9%88%d8%b1%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%d9%85%d9%85%d8%b3%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d8%ac/ http://mamasani.com/blog/1391/02/10/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1%d8%b4%d9%87%d8%b1-%d9%86%d9%88%d8%b1%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%d9%85%d9%85%d8%b3%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d8%ac/#comments Sun, 29 Apr 2012 10:08:26 +0000 مسعود خسروی بیگدلی http://mamasani.com/?p=1432 ادامه خواندن Continue reading →]]> در بررسی سوابق سکونتی جوامع روستایی ایران، ملاحظه می گردد که الگوهای جدایی گزینی و استقرار واحدهای سکونتی، برخاسته از روابط و مناسبات عشیره ای و متأثر از پیوندها و تعلقات قومی و زبانی است. به طوری که در روستاهای مورد مطالعه این پژوهش، وابستگی هر فرد به تعلقات و وابستگی های طایفه ای خاص، تعیین کننده محل استقرار واحد سکونتی متعلق به وی در روستا بوده است. اما امروزه به موازات تغییر و تحولات صورت گرفته در جوامع روستایی و مناسبات و پیوندهای روستا- شهری، در نتیجه گسترش بی رویه و بی ضابطه شهرها و اثرگذاری آن بر گسترش کالبدی-فضایی روستاهای پیرامون و ساختار کالبدی – فضایی آن ها و برخی عوامل دیگر، الگوی جدایی گزینی اجتماعی در سکونتگاه های روستایی، دگرگونی های زیادی را بخود دیده است و این مسأله به ویژه در روستاهای واقع در پیرامون شهرها نمود عینی تری یافته است. در نتیجه این پژوهش که در روستاهای پیرامون شهر نورآباد ممسنی انجام گرفته، روشن شد که در اتر تحولات صورت گرفته در جریانات، روابط و مناسبات روستاهای مورد مطالعه با شهر نورآباد از یکسو، تحولات جمعیتی- کالبدی و فضایی متأثر از ورود مهاجرین و نیز نقش آفرینی سرمایه های شهری از سوی دیگر، الگوی جدایی گزینی اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه به شدت متحول شده و از الگوی جدایی گزینی با ریشه های قومی و قبیله ای به جدایی گزینی مبتنی بر وضعیت اقتصادی و معیشت رسیده است. به نحوی که امروزه در این منطقه، استقرار واحدهای سکونتی بیش تر براساس وضعیت اقتصادی صاحبان آن انجام می گیرد و نقش تعلقات و پیوندهای قومی و قبیله ای در این زمینه به مراتب کم رنگ شده است.

ار مهمترین عناوین میتوان به :

مصاحبه با تنها یادگار جنگ گجستان

شهید حاج باقر رشیدی، سردار رشید اسلام

آمادگی الحاق شهرستان رستم به استان خود را داریم، از خیر رستم بگذرید !

رستم و ممسنی اصلش یکی است و از هم جدا نمیشوند و همه ی آنها یک رشته هستند

چهارمین دوره ی جشنواره فیلم رشد در شهرستان ممسنی برگزار شد

 نورباران ۴

noorbaran 4